Διπλωματικά γεγονότα 1940

Στις πολυσέλιδες εκθέσεις Πιπινέλη από τον πρώτο κιόλας χρόνο του πολέμου προβάλλει διάχυτη η ανησυχία για τη μετέπειτα θέση της χώρας στη Βαλκανική και για τα γεωγραφικά της όρια στον μεταβαλλόμενο χάρτη της μεταπολεμικής Ευρώπης. Οι φόβοι του, πλην της Τουρκίας, που εξαρχής επέλεξε μεν τη στάση μιας επιτήδειας ουδετερότητας, εξυπηρετώντας στην πραγματικότητα τις δυνάμεις του Αξονα, στρέφονταν και έναντι της Βουλγαρίας, διακαής πόθος της οποίας παρέμενε η έξοδός της στο Αιγαίο. Ακριβώς αυτόν τον σκοπό ήταν που εξυπηρετούσε η γερμανόφιλη στάση της από την πρώτη ημέρα του πολέμου. Η στάση της Βουλγαρίας όμως δεν ανησυχούσε μόνο την Ελλάδα αλλά και τη Γιουγκοσλαβία και την ίδια την Τουρκία. Η ελληνική κυβέρνηση, έχοντας τη διαβεβαίωση της Γιουγκοσλαβίας ότι θα εξέλθει στο πλευρό της Ελλάδας αν η Βουλγαρία της κηρύξει τον πόλεμο, προχώρησε ένα βήμα παραπάνω, με τον Μεταξά να απευθύνεται στις 22 Νοεμβρίου του ’40, βάσει οδηγιών Πιπινέλη, στην πρεσβεία Λονδίνου και δι’ αυτής στο Foreign Office προκειμένου να εξασφαλίσει την υποστήριξη και της Τουρκίας στην περίπτωση αυτή.

Η τοποθέτηση του Πιπινέλη στην πρεσβεία Σόφιας αρχές του ’40 ήταν αναμφίβολα μια καίρια επιλογή του Μεταξά. Στις 7 Μαρτίου 1940 μετά συνομιλία που είχε με τον βρετανό πρεσβευτή στη Σόφια έγραφε πως του είπε ο τελευταίος: «…Εχετε δίκαιον, αλλ’ οφείλω να σας ομολογήσω ότι αν ήμην Βούλγαρος και παρετήρουν τον χάρτην προς Νότον της Βουλγαρίας θα ήμην πάντως εν απορία…», ενώ σε ό,τι αφορά παρατήρηση του εν Σόφια στρατιωτικού ακολούθου της Βρετανίας προς τον έλληνα ομόλογό του, συνταγματάρχη Αντωνίου «διατί η Ελλάς δεν δέχεται να παραχωρήση την Θράκην εις την Βουλγαρίαν διά να εισέλθη αύτη εις το Βαλκανικόν Σύμφωνον…», σημείωνε: «Πάντα ταύτα ως υποδηλούντα αρκετήν ελαστικότητα ως προς τας διαθέσεις πλήρους διατηρήσεως του status quo εν τη Βαλκανική υπό την σημερινήν μορφήν του». Και παρακάτω: «…Τίποτε δεν προδικάζει ποσώς την οριστικήν διαμόρφωσιν κατά την μέλλουσαν να συνέλθη διάσκεψιν ειρήνης».

Εν τω μεταξύ τις κινήσεις της ελληνικής κυβέρνησης ακολουθούσε κατά πόδας η Γερμανία, που, εκμεταλλευόμενη την παθητικότητα της Ρωσίας, «…επεδίωκε προέλθη εγγύησιν Τουρκίας (προς σκοπόν όπως) τουρκοβουλγαρικαί συνεννοήσεις εξελιχθούν προς εξεύρεσιν διατυπώσεως αποκλειούσης πόλεμον μεταξύ δύο χωρών» (Πιπινέλης από Σόφια, Α300Χ/4, 30.1.1941). Την ίδια χρονική στιγμή επιχειρούσε «κατά πληροφορίες πρεσβευτού φίλης δυνάμεως (ενν. τη Βρετανία) διείσδυση γερμανών πρακτόρων στη Ρουμανία» (Πιπινέλης Α43Χ/4, 10.1.1941).


Ιδιόχειρο τηλεγράφημα του Πιπινέλη από την Αλεξάνδρεια προ της αναχωρήσεώς του για τη Μόσχα. Κατά το τηλεγράφημα αυτό, έβλεπε «μετάβασίν (του) Λονδίνον χρησιμωτέραν»


Παρά τις διαβεβαιώσεις του βούλγαρου ΥΠΕΞ Μπούροφ στον Πιπινέλη ότι δεν πρέπει να ανησυχεί για τη στάση ουδετερότητας που είχε αποφασίσει να κρατήσει η Βουλγαρία, ο έλληνας διπλωμάτης ενημέρωνε την Κεντρική Υπηρεσία «περί αθρόας εισροής εις Βουλγαρίαν παντοίων γερμανών πρακτόρων υπό τύπον εμπόρων, παραγγελιοδόχων, μηχανικών, τουριστών ή αναρρωνυόντων. Εκ των τελευταίων τούτων περί τους 1.500 έχουσι ανάγκην ηλιοθεραπείαν εν Βάρνη, δι’ ο και ειδική άδεια εζητήθη διά την έλευσίν των παρά της βουλγαρικής κυβερνήσεως».

Εν τω μεταξύ τα χαρμόσυνα δημοσιεύματα του βουλγαρικού Τύπου για την κεραυνοβόλο επέλαση του γερμανικού στρατού στις σκανδιναβικές χώρες και την πρόβλεψη ότι η Ελλάδα βρισκόταν ήδη στο στάδιο υπαγωγής της στη «φασιστική σατραπεία», που θα ξεκινούσε με την εξ Αλβανίας εισβολή και κατάληψη της Θεσσαλονίκης, εξήγειραν κατά τον Πιπινέλη «ανθρωποφάγα αισθήματα του βουλγαρικού λαού, μετά κόπου καταστελλομένων εν ηρεμωτέραις περιστάσεσι».

Τον Ιούλιο του 1941 η ελληνική κυβέρνηση αποφασίζει να μεταθέσει τον Πιπινέλη στη Μόσχα (και από εκεί στο Κιουμπίσεφ, όταν μετεφέρθησαν όλες οι διπλωματικές αντιπροσωπείες για μεγαλύτερη ασφάλεια) και τον Διαμαντόπουλο στην Ουάσιγκτον.

«Α.Μ. Βασιλεύς και Κυβέρνησις αποδίδομεν μεγάλην σημασίαν και διά διάρκειαν πολέμου και διά περίοδον συνεδρίου ειρήνης όπως μη μείνωμεν άνευ αντιπροσωπεύσεως πλησίον Σοβιετικής Κυβερνήσεως. Οιαδήποτε είναι έκβασις σημερινής εναντίον Ρωσίας γερμανικής εκστρατείας, ρωσικός παράγων κατέστη σπουδαίος πλησίον συμμάχων διά περίοδον συνεδρίου ειρήνης…» έγραφε το τηλεγράφημα από το Κάιρο (ΑΠ 2287, 11.7.1941).

Στο διάστημα εκείνο, πάντως, ούτε η Σοβιετική Ενωση ούτε η Μ. Βρετανία φαίνονταν πρόθυμες να αναλάβουν οιαδήποτε δέσμευση για τη μετά τη λήξη του πολέμου περίοδο. Η πρώτη γιατί είχε «παντειδή ανάγκην των συμμάχων της» και η δεύτερη γιατί «ο Τσώρτσιλ ασχολείται σήμερον αποκλειστικώς με τον πόλεμον και λέγει εις τους ομιλούντας αυτώ περί ειρήνης ότι η αποστολή του συνίσταται εις το να φέρη εις πέρας τον πόλεμον και ότι εις άλλους θα ανήκη η περί ειρήνης φροντίς…» (από συνομιλία Πιπινέλη με τον βρετανό πρεσβευτή σερ Stafford Cripps στο Κιουμπίσεφ ΑΒ/α, όλως απόρρητος, 1.11.1941).

Από την ανάγνωση των αλλεπάλληλων τηλεγραφημάτων εκείνης της περιόδου και από τις πολυσέλιδες εκθέσεις του έλληνα διπλωμάτη με πληροφορίες τόσο για τις κινήσεις του γερμανικού στρατού στα Βαλκάνια όσο και για τις διαφαινόμενες περίεργες προθέσεις Μ. Βρετανίας και Ρωσίας, η αγωνία του Πιπινέλη είναι διάχυτη για το τι θα επακολουθήσει μετά τον πόλεμο. Η Ρωσία καθυστερούσε να πάρει πρωτοβουλίες και με τον τρόπο της δεν έπαυε να υποθάλπει τις αναθεωρητικές βλέψεις της Βουλγαρίας που, αν αντιστεκόταν, «…η ρωσική πρότασις θα συνοδεύετο και υπό υποσχέσεως ικανοποιήσεως εν τη Θράκη» (Α 83Χ/44), αν δε η στάση της παρέμενε παθητική, τη φορά αυτή δωρητής εδαφών στη Μακεδονία και Θράκη θα εμφανιζόταν η Γερμανία.

Ο Πιπινέλης προ της επιμονής του Τσουδερού να μη δυσαρεστηθεί η Ρωσία θα τολμήσει να έλθει σε απευθείας σύγκρουση με τον πρωθυπουργό. «Ο κ. Πιπινέλης παρακαλεί τον κ. Πρόεδρον της Κυβερνήσεως να του επιτρέψη όπως διαφωνήση απολύτως προς τας εκφρασθείσας απόψεις… εάν η παρούσα εθνική περιπέτεια καταλήξη εις το να έχωμεν την Ρωσίαν επί του συνόρου της Ροδόπης και συγχρόνως ανοικτόν μέτωπον προς την Αλβανίαν, όλαι αι θυσίαι εις ας υπεβλήθη το έθνος κατά τα τελευταία έτη θα έχωσιν αποβεί επί ματαίω…» έγραφε. Την ίδια περίοδο ο Πιπινέλης αρθρογραφεί υπό τύπον επιστολών στον αμερικανικό και αιγυπτιακό Τύπο.

Αναγνώριση των θυσιών μόνο στα λόγια
Συνοψίζοντας από ένα εξαιρετικής σημασίας ογκώδες υλικό τις απόψεις του έμπειρου διπλωμάτη σχετικά με τον μεταπολεμικό χάρτη της χώρας και του βαλκανικού της περιγύρου, χάριν του οποίου «η Ελλάς δεν όφειλε να επαναπαυθή εις υπερποντίους και μακροχρονίους αρωγάς…», συμπεραίνει κανείς ότι ο Πιπινέλης επαληθεύτηκε σε όσα ακριβώς προέβλεπε.

Η θέση της Σ. Ενωσης στο συνέδριο ειρήνης το 1947 ότι ο βουλγαρικός λαός ήταν δήθεν άμοιρος των ευθυνών του, αγόμενος από τα γερμανόφιλα αισθήματα του μιλιταριστή βασιλιά της Βόρι, δεν θα αποκρουσθεί, δυστυχώς, από τους Συμμάχους. Στις συνομιλίες Μόλοτοφ – Τσαλδάρη στην Ουάσιγκτον τα λεχθέντα υπό Μόλοτοφ «…ότι η σημερινή Βουλγαρία δεν ήταν εκείνη η οποία είχε συνεργασθεί μετά των φασιστών διότι είχαν επέλθει μεγάλαι δημοκρατικαί αλλαγαί εις την χώραν και θα ήτο λυπηρόν και με δυσαρέστους συνεπείας διά την Ελλάδα και τον Ελληνικόν λαόν εάν οι Ελληνες πολιτικοί δεν αντελαμβάνοντο την εξέλιξιν αυτήν» θα γίνουν αποδεκτά από τον αμερικανό αξιωματούχο. «Κύριος Byrnes εδήλωνε πως αναγνώριζε μεν εξ ονόματος της αμερικανικής κυβερνήσεως τα ελληνικά δίκαια αλλά ότι αδυνατούσε να τα υποστηρίξη φοβούμενος αντίδραση Μόλοτωφ και την εξ αυτής αρνητική πορεία των πραγμάτων που θα οδηγούσε σε μείωση του γοήτρου των Συμμάχων κατά τις διαδικασίες διαπραγματεύσεων στο συνέδριο ειρήνης…».

Για μία ακόμη φορά οι θυσίες του ελληνικού λαού είχαν αναγνωρισθεί μόνο στα λόγια για να συμψηφισθούν σε ένα παιχνίδι ισορροπίας δυνάμεων και συμφερόντων στον πιο ευαίσθητο γεωγραφικά χώρο της Ευρώπης, τα Βαλκάνια. Η ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου ήταν το μόνο αίτημα της χώρας που ικανοποιήθηκε και αυτό γιατί τόσο οι Σοβιετικοί όσο και οι Βρετανοί αμφιταλαντεύονταν για την τύχη της (βλ. έγγραφα Foreign Office και σοβιετικού ΥΠΕΞ στον τόμο «Δωδεκάνησος» του υπουργείου Εξωτερικών).

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s