Η πρόκληση της σημερινής κρίσης

ΑΕΡΟΠΟΡΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ, ΤΕΥΧΟΣ 91-92 ΑΠΡΙΛΙΟΣ-ΙΟΥΛΙΟΣ 2011

Η παγκοσμιοποίηση, σημειώνουν η C. Mathieu και ο H. Sterdyniak του κέντρου οικονομικής έρευ­νας των Πολιτικών επιστημών του Παρισιού (= «La globalisation financiere en crise», Revue de l’OFCE, 110 2009 Dossier I) έδωσε ώθηση στην παγκόσμια ανάπτυξη, αλλά και εξαιρετική ώθηση στους διε­θνείς χρηματοπιστωτικούς θεσμούς και τις χρημα­τοοικονομικές αγορές από τις αρχές της δεκαετίας του 1980: ο διεθνής καπιταλισμός, παραγωγικός και χρηματοπιστωτικός, θα κυριαρχήσει στην παγκόσμια οικονομία συμβάλλοντας στην παγκό­σμια ανάπτυξη ιδίως στις χώρες σε ανάπτυξη και το Ηνωμένο Βασίλειο. Αυτή η επιτυχία φαίνεται τελικώς ότι αφορά μία ασταθή ανάπτυξη με εναλλαγή και μεγάλη συχνότητα οικονομικών κρίσεων (πίν. 1) που αποκαλύπτουν κινδύνους για τη στήριξη της παγκό­σμιας οικονομίας στις χρηματοοικονομικές αγορές και στις πολυεθνικές εταιρείες (διαχειριστές τερά­στιων ποσοτήτων κεφαλαίων από χώρες με μεγάλα πλεονάσματα και προορισμένα για το δανεισμό νοι­κοκυριών, ασφαλιστικών φορέων κλπ.), και που βρί­σκεται μακριά από το συντονισμό των εθνικών στρα­τηγικών και την αποδυνάμωση θεσμών διεθνούς διακυβέρνησης.

Την Τρίτη το βράδυ στις 7 Οκτω­βρίου 2008 τα διεθνή μέσα μαζικής επικοινωνίας σημείωναν μία απροσ­δόκητη πτώση στα διεθνή χρηματι­στήρια: -7,85% στο Λονδίνο, -9,14 στο Άμστερνταμ, -7,07 στη Φραν­κφούρτη, -9,04 στο Παρίσι, -4,25% στο Τόκυο. Τι συνέβη τότε και ξέσπα­σε αυτός ο πανικός; Γιατί τρελάθη­καν οι αγορές; Οι οικονομίες ήταν μπροστά σε μία νέα διεθνή οικονομι­κή κρίση; Η οικονομική αυτή κρίση καταστρέφει άραγε τα global eco­nomics και φέρνει για πολλοστή φορά στο προσκήνιο το ζήτημα της αειφορίας στις μεθόδους τους καθώς η παγκόσμια οικονομία μεταβαίνει από κρίση;

Δύο χρόνια μετά σκεπτόμαστε κάποια από αυτά που έχουν γραφεί, όπως λ.χ. η παρατήρηση ότι «τα διε­θνή ιδιωτικά οικονομικά δίκτυα κυριαρχούν όλο και περισσότερο στις κρατικές εξουσίες (…) [και] υπερέ­χουν όλο και περισσότερο τους θεσμούς διαφόρων χωρών και την πολιτική τους» (V. Forrester, L’Horreur iconomique, Fayard, Παρίσι 1996) ενώ παρατηρούμε με προβληματισμό

όσα συνεχίζουν να εστιάζονται στην οικονομία: η μετάβαση από τα πρό­σφατα χρόνια της ευφορίας στην περίοδο της οικονομικής κάμψης συνοδεύεται από ξεχασμένες θλιβε­ρές εκδοχές για τις άλλοτε και τωρι­νές αδυναμίες να καλυφθούν ανά­γκες επιβίωσης, τις αγωνίες για τις μεταβολές στις συνθήκες εργασίας, τη διάχυση της ανησυχίας για την μεί­ωση της προσδοκίας της επόμενης ημέρας και άλλα παρόμοια. Ασφαλώς όλες οι οικονομικές κρίσεις δεν είναι ίδιες, αλλά όσα τις διαφοροποιούν δεν τις καθιστούν εντελώς ξένες μεταξύ τους.

Μία σειρά λοιπόν από σκέψεις με τη μορφή απλοϊκών ερωτημάτων και απαντήσεων διαμορφώνουν τα σχό­λια για τη θέση της κοινωνίας έναντι των οικονομικών κρίσεων, της γένε­σης και εξέλιξής τους. Αυτό γιατί κάθε κρίση μας βγάζει από τις φαντα­σιώσεις, μας επαναφέρει στις πραγ­ματικές συνθήκες και μας υποχρεώ­νει να σκεφθούμε πάνω στην οργά­νωση των οικονομιών και τους παράγοντες για τις επιδόσεις τους. Το σοβαρότερο: είναι παρόντα και ιδιαί­τερα απαιτητικά λεπτοφυή ερωτήμα­τα για τον τρόπο ελέγχου της λει­τουργίας των χρηματοπιστωτικών θεσμών, την οργάνωση των χρηματο­πιστωτικών αγορών ώστε να ελεγχθεί η αστάθειά τους, τους κανόνες καλής συμπεριφοράς στη μακροοικονομική διαχείριση σε πολλές χώρες ή ακόμη πώς διαμορφώνεται η διακυβέρνηση σε συνθήκες παγκόσμιας καπιταλιστι­κής οργάνωσης με ιδιαίτερα συμφέ­ροντα; Θα πρέπει λ.χ. να περιορίσου­με, όπως σημειώνουν οι C. Mathieu και H. Sterdyniak τη χρηματοοικονο­μική αποδοτικότητα και τη κερδοσκο­πία και να επικεντρώσουμε τις τράπε­ζες στη λειτουργία της πίστης περιο­ρίζοντας το βάρος τους στις χρημα­τοοικονομικές αγορές; Και πώς να περιορίσουμε της χρηματοπιστωτικές τους δραστηριότητες οι οποίες στις αγγλοσαξωνικές χώρες συμβάλλουν με περισσότερο από το 8% του ΑΕΠ και ότι είναι αυτές που χρηματοδο­τούν το εξωτερικό έλλειμμα; Θα πρέ­πει ακόμη να θέσουμε σε δοκιμασία τις εθνικές στρατηγικές που βασίζο­νται στα ισχυρά πλεονάσματα (λ.χ. Κίνα, Γερμανία) ή τα ισχυρά ελλείμ­ματα (ΗΠΑ, Η.Β., Ισπανία); Ή ακόμη να θέσουμε σε δοκιμασία τα αναπτυ­ξιακά μοντέλα;

Οι σκέψεις αυτές προλειαίνουν την κατασκευή ενός περιγράμματος αυτής της σύγχρονης οικονομικής κρίσης: πρόκειται για μία χρηματοπι­στωτική κρίση η οποία έχει αφετηρία τη μείωση των τιμών με το σπάσιμο της οικονομικής φούσκας και σημα­ντικές απώλειες των χρηματοπιστωτι­κών ιδρυμάτων εξαιτίας της κρίσης των subprimes το 2007. Η κρίση συνεχίζει μέχρι τις ημέρες μας, σημα­τοδοτώντας μία διατραπεζική κρίση ρευστότητας και μία πιστωτική κρίση. Η πτώχευση πολλών χρηματοπιστωτι­κών ιδρυμάτων από το 2008 μετατρέ­πεται σε συστημική κρίση: το μείζον γεγονός είναι η χρεωκοπία της Lehman Brothers, στις 15 Σεπτ. 2008 η οποία θα αλλάξει τη φύση της κρί­σης. Η αλλαγή προκαλεί ισχυρό κλο­νισμό στα δημόσια οικονομικά των εθνικών κρατών και στη συνολική εθνική οικονομική δραστηριότητα, μειώνοντας έτσι το παγκόσμιο ακαθά­ριστο προϊόν.

Στη σχολιαστική σκέψη μας προ­σέρχεται, μετά τα βασικά ερωτήματα και το σχεδίασμα ενός ορισμού ένα ακόμη ζήτημα: τι είναι εκείνο που άλλαξε τόσο γρήγορα και ξαφνικά ανάμεσα στο «πριν» και «μετά» και ποιοι συνέβαλαν με τον τρόπο τους. Ποιοι είναι οι πρωταγωνιστές στη μία περίπτωση και ποιοι βρίσκονται στην άλλη, απάντηση η οποία δεν είναι εύκολη και γίνεται ακόμη δυσκολότε­ρη η επιχειρηματολογία. Ας δούμε λοιπόν την αφετηρία μας για την σημερινή οικονομική κρίση, όπως πρόχειρα την αντιλαμβανόμαστε.

Η μετάβαση από την οικονομική άνοδο στην κάμψη και την κρίση, προϋποθέτει έναν μηχανισμό που μας απασχολεί στη συνέχεια. Κάθε ανά­λογη «μετάβαση» συνοδεύεται από έναν υφέρποντα ανταγωνισμό μεταξύ κοινωνικών ομάδων, στον οποίο εκδη­λώνεται μία μετατόπιση:

  • Από το «τρίγωνο» ωφελουμένων που χαρακτηρίζει την περίοδο της ευφορίας, δηλαδή επενδυτικών τρα­πεζών, επενδυτών και μεσιτών και το οποίο υποστηρίχθηκε από ισχυρά θεωρητικά και ιδεολογικά εργαλεία, όπως η είναι η θεωρία της «αποτελεματικής αγοράς», την οποία υπερασπίσθηκαν ρυθμιστικές αρχές των χωρών, πολιτικοί, κυβερνήσεις, τρα­πεζίτες εντός της νομισματικής ζώνης του ευρώ,
  • στο «τρίγωνο» των εμπλεκόμενων που προσδιορίζει την περίοδο της κρίσης, δηλαδή των κυβερνήσεων, των οίκων αξιολόγησης και των χρη­ματοοικονομικών οργανισμών με βασικό μηχανισμό εκδήλωσής της χαοτική κατάσταση της χρεοκοπίας μιας εθνικής οικονομίας, ισχυροποιεί αντιθέσεις μεταξύ νέων αντιλήψεων και αποδυναμώνει τη θέση της ζώνης του ευρώ.

Η περιγραφή αυτή για τη μετάβα­ση από την ευφορία στην οικονομική κάμψη και την κρίση δεν αποδυναμώ­νει την απορία μας: πώς γράφονται σήμερα, με ιδιαίτερη ένταση, όσα χθες δεν αποτελούσαν θέματα ανα­φοράς. Πολύ περισσότερο, ήταν γνω­στά και οι εξελίξεις «εκτροχιασμού» είχαν σε ένα βαθμό προβλεφθεί με μόνη αντίδραση την εκδήλωση των πρωταγωνιστών της κρίσης με τη φυγή τους προς τα εμπρός και στη συνέχεια την ακόμη μεγαλύτερη post eventum βύθιση στη χρηματοπιστωτι­κή κρίση. Σήμερα, περιγραφές για την οικονομική καθημερινότητα και τις επιδόσεις της εθνικής οικονομίας στη φάση της οικονομικής κάμψης διαδέχονται η μία τη άλλη με έννοιες που αποδίδονται στον υπερθετικό βαθμό για το ατομικό, το κοινωνικό και το εθνικό ζήτημα που συνεπάγε­ται η κορύφωση της με τη χρηματοπι­στωτική κρίση.

Θα επιμείνουμε στο ερώτημα που παραμένει ηχηρό και διατυπώνεται αυθόρμητα, χωρίς ενδοιασμούς: γιατί στην «εποχή της ευφορίας», ελάχι­στοι ασχολούνταν με αυτές τις γενι­κές αποσιωπήσεις επανεμφανίσεων μιας κρίσης της οικονομίας, και γιατί αντιμετωπίζονταν, σε αυτούς τους χρόνους της μεγάλης αισιοδοξίας, οι άλλοτε δυσάρεστες και ξεπερασμέ­νες όψεις της οικονομίας ως χρήσι­μες, αλλά χωρίς ιδιαίτερη σημασία, αναφορές;

Η κληρονομιά των αναλύσεων

Η οικονομία δεν βρίσκεται για πρώτη φορά αντιμέτωπη με το φαινό­μενο της μετάβασης από την οικονο­μική άνοδο στην οικονομική κάμψη. Αξίζει να θυμηθούμε ότι δεν είναι λίγες οι αναλύσεις για τους οικονομι­κούς κύκλους, ότι στο σύνολό τους αντιμετωπίζονται σε όλα τα εγχειρί­δια οικονομικής ανάλυσης, ότι κυριαρχούν στην οικονομική ιστορία και τελικώς ότι δεν συνιστούν διόλου άγνωστα θέματα για τους κοινωνιολό­γους, τους πολιτικούς επιστήμονες. Η απόληξη τη γνώσης αυτής σε σχήμα­τα όπως το σχήμα 1, με τα χαρακτη­ριστικά ανόδου και καθόδου της ασφαλώς μας δείχνει ότι οι πρωταγω­νιστές δεν αγνοούν τη σημασία των οικονομικών κύκλων, καθώς μεγάλου διαμετρήματος οικονομολόγοι έχουν αναλύσει αυτούς σε βάθος. Δεν είναι επίσης άγνωστο το φαινόμενο να συνδέονται οι μακρύς οικονομικοί κύκλοι με τα πνευματικά δημιουργή­ματα του ανθρώπου, όπως λ.χ. οι κύκλοι Kondratieff (όπως φαίνεται στο σχήμα 1 και στο σχήμα 2). Είναι γνω­στό επίσης ότι οι κύκλοι εκδηλώνο­νται στο χρόνο περισσότερο από μία μορφή και η αλληλοδιείσδυση τους αποτελεί θέμα αντιπαραθέσεων για το σημείο που βρισκόμαστε και για τον κύκλο στον οποίο αναφερόμαστε (όπως φαίνεται στο σχήμα 3 για τη   σχέση δύο κύκλων των Juglar και Kitchin), έχουμε δε στη διάθεσή μας τη σύγκρισή τους με κριτήριο τη διάρκεια τους.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s