του Θανάση Βασιλείου, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ/ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ, 12-6-2011

  • Η σωφροσύνη και τα ηθικά αναχώματα στην πολιτική, κατά τον Χανς Μοργκεντάου
  • Αφιερωμένο στους indignados griegos

HANS MORGENTHAU* Επιστήμη και πολιτική της ισχύος, μετ. Πάνος Τσακαλογιάννης, εκδ. Κ. ΤΟΥΡΙΚΗΣ, Αθήνα 2011

 Το βιβλίο, ένα από τα κλασικότερα δοκίμια της πολιτικής φιλοσοφίας και της φιλοσοφίας της επιστήμης, προέκυψε από διάλεξη που έδωσε ο Μοργκεντάου με θέμα «Φιλελευθερισμός και εξωτερική πολιτική» στα τέλη του καλοκαιρού του 1940 στη Νέα Σχολή Κοινωνικών Ερευνών στη Νέα Υόρκη, συγκλονισμένος από την πτώση τηο Γαλλίας, που σηματοδοτούσε ένα δράμα: τη στρατιωτικοπολιτική αλλά και την πνευματική και ηθική κατάρρευση της Ευρώπης.

Παιδιά στο δυτικό Βερολίνο παρακολουθούν πτήσεις αμερικανικών αεροσκαφών στο αεροδρόμιο Τέμπελχοφ -γνωστό για τον ρόλο του στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου- τον Ιούλιο του 1948.

Οταν πρωτοδημοσιεύθηκε το δοκίμιο, παρότι σημείο αναφοράς στη μελέτη των διεθνών σπουδών, αντιμετωπίστηκε με δυσπιστία, καθώς βρισκόταν σε διανοητική δυσαρμονία με το τότε κυρίαρχο κλίμα του θετικισμού και του επιστημονισμού. Παράλληλα, ο Ψυχρός Πόλεμος και η έκτοτε διαμορφούμενη «σταυροφορική» εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ έφερναν το έργο αυτό σε πολιτική δυσαρμονία με τις επιδιώξεις της τότε αναδυόμενης υπερδύναμης – εξού και η αποσιώπησή του στις επόμενες δεκαετίες. Ωστόσο, το τέλος του Ψυχρού Πολέμου τροφοδότησε ένα ανανεωμένο ενδιαφέρον για το έργο του Μοργκεντάου.

Ενάντια στις δουλείες

Ο Μοργκεντάου στη διαδρομή του υπήρξε μια σχεδόν μοναχική φιγούρα κατά των προκαταλήψεων του ορθολογισμού. Στο «Επιστήμη και πολιτική ης ισχύος», επιχειρεί μια σφαιρική προσέγγιση των φιλοσοφικών, πολιτικών, κοινωνικών και επιστημονικών παραγόντων που είχαν οδηγήσει στην κατάρρευση της παγκόσμιας ειρήνης στο τέλος του Μεσοπολέμου. Εδώ, ξεκαθαρίζει ότι σκοπός του είναι να δείξει το γιατί η προσήλωση στις λυτρωτικές δυνατότητες της επιστήμης είναι ανεδαφική. Με ένα φιλοσοφικό-πολιτικό κείμενο, γραμμένο σχεδόν λεξικογραφικά, επιχειρηματολογεί ενάντια στις δουλείες του ορθού λόγου, κατά της πολιτικής ποδηγέτησης, της διανοητικής σύγχυσης, των σχολαστικών δοξασιών και του δογματικού θετικισμού, αποσκοπώντας να καταδείξει εκείνες τις πνευματικές και ηθικές ιδιότητες του ανθρώπου οι οποίες μπορούν να αντιμετωπίσουν τα κοινωνικά προβλήματα. «Η πολιτική είναι τέχνη και όχι επιστήμη. Αυτό που απαιτείται για να την κατέχει κάποιος δεν είναι ο ορθολογισμός του μηχανικού, αλλά η σοφία και το ηθικό ανάστημα του πολιτικού ηγέτη».

Οι επιρροές του Μαξ Βέμπερ, τα χρόνια της Βαϊμάρης, ο προβληματισμός ης Κριτικής Θεωρίας και της Σχολής της Φρανκφούρτης που αντανακλώνται εδώ, μπορούν να ερμηνευθούν σαν μια συνολική αποτίμηση των λαθών που οδήγησαν στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο θεοποιημένος ορθός λόγος, όπως ενσωματώθηκε στο πρόγραμμα του ευρωπαϊκού πολιτικού φιλελευθερισμού, αδυνατούσε να παγιώσει την ειρήνη στις διεθνείς σχέσεις δίχως την ύπαρξη ενός ηθικού πλαισίου και πολιτικής σωφροσύνης. Η επίκληση της επιστήμης και των δημοκρατικών ιδεωδών ή των θεραπευτικών ιδιοτήτων του ελεύθερου εμπορίου για την επίλυση των διεθνών προβλημάτων ήταν όχι μόνον αναποτελεσματική αλλά και επικίνδυνη. Αλλωστε, ακόμα και σήμερα, η πλέον τυπική εκδήλωση της γενικής σήψης στην πολιτική σκέψη του Δυτικού κόσμου είναι η πίστη στη δύναμη της επιστήμης να επιλύει όλα τα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο άνθρωπος.

Αφιερωμένο στους indignados griegos

Αν τα κείμενα μπορούν να προκαλέσουν παρηγορίες, σε τέτοιες εποχές, παρακολουθήστε τη σκέψη του σημαντικότερου, ίσως, εκφραστή της κλασικής ρεαλιστικής σκέψης του 20ού αιώνα:

«Οσο πολλές και ποικίλες είναι οι συνθήκες της ανασφάλειας, τόσα είναι και τα μονοπάτια προς τη σοφία. Οπου η ανασφάλεια της ανθρώπινης ύπαρξης προκαλεί την ανθρώπινη σοφία, εκεί βρίσκεται το σημείο συνάντησης της μοίρας με την ελευθερία, της αναγκαιότητας με την τύχη. Εκεί λοιπόν βρίσκονται τα μαρμαρένια αλώνια, το πεδίο του αγώνα, όπου ο άνθρωπος αποδέχεται την πρόκληση και αντιπαλεύει τις δυνάμεις της φύσης, τη δίψα για εξουσία των συνανθρώπων του και τη διαφθορά της δικής του ψυχής.

»Ο άνθρωπος δεν είναι ούτε κτήνος ούτε θεός· έχει ελεύθερη βούληση, γι’ αυτό μπορεί να κάνει λάθη στην επιλογή των όπλων του. Κατά τον ίδιο τρόπο ο επιστημονικός άνθρωπος, λοιπόν, σφάλλει όταν ανταποκρίνεται στην πρόκληση της πολιτικής του ισχύος με τα όπλα της επιστήμης και η ανθρώπινη ελευθερία αντιμετωπίζει την πρόκληση να συνεχίσει τη μάχη με άλλα μέσα. Χωρίς καμία διαβεβαίωση για τη νίκη, και με τις προοπτικές να είναι εις βάρος του, αυτός εμμένει στον αγώνα, σαν ήρωας περισσότερο παρά σαν ερευνητής της επιστημονικής αλήθειας.

»Πάνω από αυτόν τον αιώνιο και αμφίρροπο αγώνα, στην αέναη εναλλαγή νίκης και ήττας, ζωής και θανάτου, καίει μια φωτιά και λάμπει ένα φως που τρεμοσβήνει στις απέραντες εκτάσεις της ανθρώπινης ελευθερίας, αλλά που ποτέ δεν σβήνει: είναι ο ανθρώπινος ορθός λόγος. Είναι αυτός που δημιουργεί και που μέσα από τη δημιουργία, στο θρίαμβο και στην αποτυχία του επιστημονικού ανθρώπου, φωτίζει το σύμβολο της ίδιας της ανθρώπινης ύπαρξης· του τι είναι και τι επιδιώκει να είναι ο άνθρωπος των αδυναμιών και των δυνατοτήτων του, της ελευθερίας και της υποταγής του, της εξαθλίωσης και του μεγαλείου του».

HANS MORGENTHAU

HANS MORGENTHAU

Γεννήθηκε στη Γερμανία και έζησε στο πολιτικά ταραχώδες, πλην διανοητικά γόνιμο, περιβάλλον του Μεσοπολέμου και της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Σπούδασε δίκαιο στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου και Διεθνές Δίκαιο στα πανεπιστήμια του Βερολίνου και του Μονάχου αντίστοιχα. Το 1931 ολοκλήρωσε το διδακτορικό του στο Διεθνές Δίκαιο στο Πανεπιστήμιο της Φρανκφούρτης. Το 1937, εξαιτίας του ναζιστικού αντισημιτισμού και των διώξεων, μετανάστευσε υποχρεωτικά στις ΗΠΑ, όπου δίδαξε στο Κολέγιο Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης, στο Πανεπιστήμιο του Κάνσας και στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου. Είναι, ίσως, ο σημαντικότερος εκφραστής της κλασικής ρεαλιστικής σκέψης στον 20ό αιώνα. Το έργο του έχει αντέξει στη δοκιμασία του χρόνου και η επιρροή του στη μεταπολεμική συγκρότηση του κλάδου των Διεθνών Σχέσεων και είναι τόσο εμβληματική, ώστε σήμερα, να του αναγνωρίζεται η ιδιότητα του «θεμελιωτή πατέρα».

Advertisements

2 thoughts on “Η τέχνη της ηγεσίας

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s