Η νέα Τουρκική Βαλκανική πραγματικότητα

του Δρ. Γεωργίου Σαλαπασίδη, ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ, τ.4 Ιούνιος 2010

ΤΟ ΔΟΓΜΑ ΝΤΑΒΟΥΤΟΓΛΟΥ ΣΕ ΠΛΗΡΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

Με βήματα σταθερά και με την αυτοπεποίθηση της -τουλάχιστον περιφερειακής»- ανερχόμενης δύναμης, η Τουρκία του Ερντογάν και του Νταβούτογλου προχωρά τώρα προς την εγκαθίδρυση μιας ζώνης επιρροής που θα τεμαχίζει τα Βαλκάνια και θα εκτείνεται από τα Τίρανα στο Βελιγράδι; το Σαράγεβο και την Πρίστινα. Και όλα τα παραπάνω δεν θα ήταν άξια λόγου αν δεν στοιχειοθετούσαν τη μεσοπρόθεσμη ανατροπή της περιφερειακής ισορροπίας με την ανάδειξη της Τουρκίας σε σημαί­νουσα, αν όχι στην κυρίαρχη, δύναμη των σύγχρονων Βαλκανίων.

Η παθητικότητα της τουρκικής βαλκανικής πολιτικής της δεκαετίας του 1990 είναι πια ένα παρελθόν το οποίο έχει περάσει οριστικά στη λήθη. Τώρα η Άγκυρα προ­βάλλεται ωςs ο υπερασπιστής και κήρυκας της σταθερότητας, ο προστάτης των μουσουλμανικών πληθυσμών Της περιοχής αλλά, επίσης, ως η καλπάζουσα οικονομία των μεγάλων επεν­δυτών οι οποίοι εισέρχονται στις αγορές, δημιουργούν επιχει­ρηματικά σχήματα ή απορροφούν υπάρχοντα, διανέμουν κέρ­δη και, κυρίως, θεμελιώνουν τη μελλοντική γεωοικονομική θέση της γείτονος.

Πρόκειται για ένα σύνολο δράσεων το οποίο, λόγω των ιδιαίτερων οικονομικοπολιτικών συνθηκών στα Βαλκάνια, αποδεικνύεται προς το παρόν ακαταμάχητο. Όλες οι περιοχές στις οποίες δραστηριοποιείται η Άγκυρα χαρακτηρίζονται από πολλά υποσχόμενα επιχειρηματικά συμφέροντα και εθνοτικά χάσματα, με έντονη την παρουσία αλλά και τη διεκδίκηση ευ­ρύτερου πολιτικού ρόλου από το μουσουλμανικό στοιχείο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Βοσνία-Ερζεγοβίνη. Στο θνησιγενές, όπως αποδεικνύεται, καθεστώς λειτουργίας της χώρας, όπως αυτό προέκυψε μετά τη συμφωνία του Ντέιτον (1995), η Τουρκία ανέλαβε ουσιαστικά το ρόλο Της εκ­προσώπησης των μουσουλμανικών πληθυσμών έναντι των Σερβοβοσνίων, οι οποίοι υποστηρίζονται από το Βελιγράδι.

Η διαδικασία της εμπλοκής του Τούρκου υπουργού Εξωτε­ρικών Αχμέτ Νταβούτογλου ξεκίνησε από τον Οκτώβριο του 2009 με την επίσκεψη στο Σαράγεβο, κατά τη διάρκεια των συνομιλιών στο Μπουτμίρ, και κορυφώθηκε με τη συνάντηση στην Κωνσταντινούπολη, στα τέλη Απριλίου, των προέδρων Mπόρις Τάντιτς (Σερβία), Χάρις Σιλάιτζιτς (Βοσνία-Ερζεγοβίνη) και Αμπντουλάχ Γκιουλ (Τουρκία). Η τελευταία κατέληξε στη δέσμευση των Προέδρων της Σερβίας και της Boσνίας για την επίλυση διμερών θεμάτων σχετικά με τα σύνορα, τη φτώχεια και το χρέος. Ταυτόχρονα, αποφασίστηκε η τριμερής αυτή η συνάντηση να επαναλαμβάνεται ανά τακτά χρονικά διαστή­ματα στην πρωτεύουσα κάθε συμμετέχοντος, εκ περιτροπής. Το αποτέλεσμα της τρίμερους διάσκεψη5 χαιρετίστηκε από τη διεθνή κοινότητα, αλλά και από τα πολιτικά σώματα των εμπλεκόμενων χωρών ως μεγίστης σημασίας βήμα προς την ομαλοποίηση των σχέσεων, ενώ χαρακτηρίστηκε και ως νέο ξεκίνημα εκ μέρους των διεθνών μέσων μαζικής ενημέρω­σης. Ουσιαστικά, όμως, επρόκειτο για εξαιρετικής σημασίας διπλωματική νίκη της Τουρκίας εφόσον η Άγκυρα κατάφερε να εξασφαλίσει θεσμικό ρόλο στις διαδικασίες για το μέλλον της Βοσνίας, αλλά και να περιθωριοποιήσει τους Σέρβους της Βοσνίας που δεν εκπροσωπούνταν σε κανένα στάδιο των συ­νομιλιών. Επιπλέον, η Τουρκία κατάφερε να επιβάλει εαυτόν ως άμεσα ενδιαφερόμενο για τις εξελίξει στην περιοχή, εξασφαλίζοντας και τη μελλοντική συμμετοχή της στη διάσκεψη του Σαράγεβο τον Ιούνιο όπου μαζί με τη Σερβία, την Κροατία, την EE και τη Βοσνία θα αποφασιστούν τα χαρακτηριστικά ενός νέου τρόπου διοίκησης του κράτους, το οποίο σήμερα παρα­παίει. Εμμέσως, η Τουρκία πέτυχε να έχει λόγο για τo μέλλον μιας περιοχής με την οποία δεν συνορεύει, εγγυητικό ρόλο για την οποία δεν έχει (σε αντίθεση με την EE), αλλά προφανώς έχει συμφέροντα σε σχέση με το μέλλον των μουσουλμανικών πληθυσμών της. Το ενδιαφέρον είναι ότι όλα τα παραπάνω επετεύχθησαν με ανέξοδες πρακτικές και χωρίς την εκτράχυνση των σχέσεων με κανέναν από τους εμπλεκόμενους. Ακόμα και η σημερινή κυβέρνηση της Σερβίας, η οποία αποτελούσε εδώ και αιώνες παραδοσιακό εχθρό της Τουρκίας, διαβλέπει κέρδη από τη συνεργασία με την Άγκυρα, την οποία μάλιστα έχει κατονομάσει ως «στρατηγικό εταίρο» σύμφωνα με τα λό­για του Σέρβου υπουργού Εξωτερικών Βουκ Γέρεμιτς.

Όντως πρόκειται για στρατηγικό εταίρο, καθώς η καλπάζουσα τουρκική οικονομία καθίσταται όλο και πιο εξωστρεφής και τα Βαλκάνια αναδεικνύονται σε δημοφιλή προορισμό του τουρκικού κεφαλαίου. Οι Τούρκοι επιχειρημαιίες έχουν ήδη κτυπήσει την πόρτα της Σερβίας εξασφαλίζοντας συμφωνίες για παραγωγή αυτοκινήτων και λεωφορείων ενώ, σύμφωνα με ελληνικά και ξένα μέσα ενημέρωσης, έχουν εκδηλώσει και ενδιαφέρον για την κρατική εταιρεία αερογραμμών Jat. Το ίδιο μοτίβο παρατηρείται και αλλού, καθώς η «νεοθωμανική» επιχειρηματική κουλτούρα εξωτερικεύεται σε μια οργιώδη δραστηριότητα. Τουρκικές εταιρείες έχουν αναλάβει μεγάλης κλίμακας έργα οικοδόμησης στο Κόσσοβο, κατασκευές δρόμων μεταξύ της Αλβανίας και της Σερβίας, την κατασκευή του αε­ροδρομίου της Οχρίδας, αλλά και την επέκταση του διαβόητου αεροδρομίου «Μέγας Αλέξανδρος» των Σκοπίων.

Αλλά και στο Κόσσοβο η τουρκική διπλωματία έχει αποφασι­στικό ρόλο στη διεθνή αναγνώριση του κράτους, την προώθη­ση της υποψηφιότητάς του για ένταξη στο NATO και στην EE, ενώ ταυτόχρονα ειδική μέριμνα λαμβάνεται για τους μουσουλ­μανικούς -και ειδικά τους τουρκικούς- πληθυσμούς, εντός του κράτους. Με το δέλεαρ της πολιτικής και οικονομικής υποστή­ριξης η Τουρκία επιδιώκει τη θεμελίωση της τουρκικής παρου­σίας και την επιρροή στα εσωτερικά πολιτικά τεκταινόμενα. Η εμπλοκή της δε είναι τέτοια, ώστε ο Πρωθυπουργός του Κοσσόβου και πρώην ηγετικό στέλεχος του UCK, ο Χασίμ Θάτσι, να αποκαλεί τον Αμπντουλάχ Γκιουλ «μεγάλο αδερφό». Κατά τα φαινόμενα, η Άγκυρα φιλοδοξεί να καταστεί σε μερικά χρόνια ο μεγάλος αδερφός του συνόλου των βαλκανικών κρατών που περιλαμβάνουν μουσουλμανικούς πληθυσμούς και για τα οποία το τουρκικό χρήμα θα αποτελεί ζωοδόχο πηγή.

Η εξωστρέφεια επεκτείνεται και στον στρατιωτικό τομέα, με αποκορύφωμα την εξασφάλιση της χρήσης της ναυτικής βάσης του Αυλώνα της Αλβανίας από το Τουρκικό Ναυτικό.

Αναμφισβήτητα, επιβοηθητικό ρόλο στην κλιμάκωση της τουρ­κικής εμπλοκής διαδραματίζει η έκρηξη του μουσουλμανικού εθνικισμού ειδικά στα Νότια Βαλκάνια. Η πρόσφατη επίθεση του νέου UCK σε συνοριακή περιοχή της FYROM ασφαλώς και απο­τελεί σημάδι μιας νέας δυναμικής, καθώς το αλβανικό στοιχείο φαίνεται να αφυπνίζεται επιδιώκοντας να προλάβει τις εξελίξεις τόσο στο θέμα του ονόματος όσο και στα ζητήματα του ευρύτερου χαρακτήρα του κράτους των Σκοπίων όπου οι Αλβανοί επιδιώ­κουν, αν όχι δεσπόζοντα, τουλάχιστον σημαίνοντα ρόλο.

Οι ειδικές δυνάμεις των Σκοπιανών κατέσχεσαν στο Μπλάτσε, τη Ράντουσα και στο Τέτοβο μεγάλες ποσότητες όπλων, πυρομα­χικών και εκρηκτικών υλών που συνολικά αποτελούσαν ένα ολο­κληρωμένο και όχι πρωτόλειο οπλοστάσιο στα χέρια Αλβανών πολιτών που έκρυβαν οπλισμό ακόμα και στο σπίτι τους. Ανάμεσα στα άλλα κατασχέθηκαν ακόμα και τυφέκια ελεύθερου σκοπευτή, οπτικές συσκευές, στρατιωτικοί τοπογραφικοί χάρτες, πιστόλια, αλεξίσφαιρα, αλλά και φορητές γεννήτρα ρεύματος. Το μέγεθος και η ποιότητα του οπλισμού και του εξοπλισμού ήταν τέτοιο, ώστε ο όρος «τρομοκρατική οργάνωση» που αποδίδεται στους εξτρεμι­στές εναντίον του κράτους να αποτελεί υποτίμηση των πραγματι­κών δυνατοτήτων ενός εν δυνάμει μικρού τακτικού στρατού!

Τα παραπάνω δεν αποτελούν παρά την εξωτερίκευση μιας ευρύτερης αναταραχής με διεθνιστικά χαρακτηριστικά, την οποία ακόμα και οι πλέον σκεπτικιστές ή εφησυχασμένοι δεν μπορούν πια να αγνοήσουν. Το πολιτειακό καθεστώς του Κοσσόβου βρίσκεται ήδη υπό απειλή, καθώς οι Σέρβοι του Βορρά είναι αποφασισμένοι να προχωρήσουν σε ξεχωριστές εκλογές τις οποίες απορρίπτει ως παράνομες η EULEX, ενώ ως αντίποινα οι Αλβανοί, επί το πλεί­στον κάτοικοι της Κοιλάδας Πρέσεβο-Μπουγιάνοβατς, αποζητούν τώρα την οριστική απόσχιση. Στην Αλβανία έχει, σύμφωνα με τα μέσα ενημέρωσης, αρχίσει να διαδίδεται η ιδέα Της «Φυσικής Αλβανίας» του Κότσο Ντάναϊ (πρώην σύμβουλος του σημερινού υπουργού Εξωτερικών Ίλιρ Μέτα), η οποία εκτείνεται από το Μαυ­ροβούνιο μέχρι την Πρέβεζα, το Τέτοβο και την Κοιλάδα του Πρέσεβο. Ταυτόχρονα, κλιμακώνονται οι πρωτοβουλίες για την έγερ­ση και επισήμως του θέματος της Τσαμουριάς, το οποίο σύμφωνα με ρεπορτάζ του Σταύρου Τζίμα (Καθημερινή) αναδεικνύεται σε εθνικό ζήτημα!

Στη Χιμάρα το ανθελληνικό αίσθημα οξύνεται διαρκώς και παρ’ ολίγον να κοστίσει τη ζωή του Έλληνα δημάρχου και προέδρου της μειονοτικής οργάνωσης «Ομόνοια» Βασίλη Μπολάνου. Ο εκρη­κτικός μηχανισμός που τοποθετήθηκε σπίτι του δεν είχε θύματα, αν και προκλήθηκαν εκτεταμένες ζημιές σε παρακείμενα σπίτια και φυσικά στην οικία του δημάρχου. Η απόπειρα δολοφονίας ήταν απλά  το αποκορύφωμα μιας συνεχούς πολεμικής εναντίον του ελληνικού στοιχείου, η οποία μάλιστα εκφέρεται ανοικτά και από Αλβανούς βουλευτές.

Είναι επομένως εμφανές ότι σχηματίζεται και πάλι μια ζώνη πο­λιτικής αστάθειας με επίκεντρο της εθνοτικές και Θρησκευτικές διαφορές στα Βαλκάνια, έναντι της οποίας η διεθνής κοινότητα, ου­σιαστικά η Ευρωπαϊκή Ένωση, φαίνεται προς το παρόν ανίκανη να αντιδράσει. Οι εξελίξεις ασφαλώς αποδεικνύουν ότι τα διοικητικά εγχειρήματα-πειράματα της κυβέρνησης Κλίντον αμέσως μετά τον πόλεμο στη Βοσνία, αλλά και στο Κόσσοβο, δεν έχουν αποδώσει τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Το κενό στη διαχείριση των παραπά­νω ζητημάτων, αλλά και την οικονομική ανόρθωση της περιοχής που θα διαμορφώσει ένα νέο περιφερειακό status quo, είναι στην πραγματικότητα διακηρυγμένος στόχος της Τουρκίας.

Οι επιτυχίες της Τουρκίας στον βαλκανικό χώρο είναι εντυπω­σιακές, ενώ το πολιτικό και οικονομικό της σφρίγος φαίνεται προς το παρόν αδιαμφισβήτητο. Η νομιμοποίηση των δράσεών της επι­τυγχάνεται επικοινωνιακά μέσα από την πολιτική των «μηδενικών προβλημάτων», της διαχείρισης ίων περιφερειακών ζητημάτων με σκοπό τη σταθεροποίηση κι όχι τις ταχείες και αποφασιστικές αλλαγές υπέρ των τουρκικών συμφερόντων. Σε επίπεδο ουσίας η τουρκική πολιτική φαίνεται να οικειοποιείται τη χρήση της οικο­νομικής ισχύος ως μοχλού παρότρυνσης των εταίρων για συμβα­τή με τα τουρκικά συμφέροντα συμπεριφορά. Ταυτόχρονα όμως, φαίνεται να κατανοεί και τη σημασία της «μαλακής ισχύος» (soft power), η οποία, όπως διοχετεύεται προς τους μουσουλμανικούς πληθυσμούς της βαλκανικής χερσονήσου, έχει ως απώτερο στό­χο την ευμενή υποδοχή από εκείνους μιας περισσότερο παρεμβα­τικής και διεισδυτικής τουρκικής εξωτερικής πολιτικής στις εσω­τερικές υποθέσεις των κρατών.

Δεδομένου όμως ότι οι περιφερειακοί συσχετισμοί διαμορφώ­νονται πρωτίστως από τα αποτελέσματα κι όχι από τα μέσα, η πα­ρούσα τουρκική διείσδυση στη Βαλκανική είναι βέβαιο ότι θα προ­καλέσει ευρείες ανακατατάξεις, τουλάχιστον μεσομακροπρόθε- σμα. Με δεδομένο άτι οι ανακα­τατάξεις θα επηρεάσουν άμεσα ή έμμεσα το ευρωπαϊκό οικο­δόμημα, αλλά και την ελληνική πολιτική, τόσο η ευρωπαϊκή όσο και η ελληνική εξωτερική πολιτική πλησιάζουν αργά αλλά σταθερά σε ένα καθοριστικό σταυροδρόμι αποφάσεων.

Δεδομένου ότι η τουρκική ισχύς είναι πια εκδηλωμένη και όχι απλώς λανθάνουσα (όπως υποστηριζόταν τις προηγούμε­νες δεκαετίες), οι Ευρωπαίοι θα υποχρεωθούν να υλοποιή­σουν μια ξεκάθαρη στρατηγική έναντι της Τουρκίας. Στην πε­ρίπτωση που η πορεία ένταξης της Τουρκίας στην Ευρώπη συ­νεχιστεί, τότε οι Ευρωπαίοι θα αποκτήσουν μεν πρόσβαση σε μια ταχέως ανερχόμενη αγορά, αλλά ταυτόχρονα θα κληρονο­μήσουν ένα κράτος με δραματι­κές κοινωνικές ανισότητες, βαθύτατα προβληματικό πολιτικό σύστημα, δυνητικά αποφασιστική πολιτική ισχύ μέσα στα ευρωπαϊκά όργανα, τεράστιες απαιτήσεις οικονομικής υποστήριξης του κράτους πρόνοιας αλλά ταυτόχρονα και μια αυτόνομης, αν όχι παρεκκλίνουσας, εξωτερικής πολιτικής σε Βαλκάνια και Μέση Ανατολή.

Από την άλλη πλευρά, αν οι Ευρωπαίοι προωθήσουν την «ει­δική σχέση» με την Τουρκία, τότε θα εξασφαλίσουν αυξημένες δυνατότητες εμβάθυνσης της Ένωσης (σε αντίθεση με τη διεύ­ρυνση η οποία δυσχεραίνει το συντονισμό και την υπερεθνική ολοκλήρωση), θα εξασφαλίσουν κάποια ευνοϊκή πρόσβαση στην τουρκική αγορά, αλλά μετά βεβαιότητας δεν θα καταφέρουν να διοχετεύσουν την τουρκική ισχύ προς συμβατικές απαραιτήτως με τα συμφέροντά τους επιλογές.

Επιπλέον, θα απαιτηθεί να εμπλακούν περισσότερο δραστή­ρια και σε βάθος στα βαλκανικά τεκταινόμενα, ειδικά εφόσον οι διαδικασίες ένταξης των βαλκανικών κρατών προχωρήσουν, ώστε να συγκρατήσουν ή να αντισταθμίσουν την κλιμακούμενη τουρκική επιρροή σε «φίλους» και «αδελφούς» της περιοχής. Δεδομένου ότι το ενδεχόμενο πλήρους ένταξης παραμένει εξαιρετικά απομακρυσμένο (ελέω κόστους αλλά και πολιτικής κατάστασης εντός της Τουρκίας αλλά και της Ευρώπης) είναι πολύ πιθανό οι Ευρωπαίοι να κληθούν σε μερικά χρόνια να διαχειριστούν ένα περιφερειακό σύστημα κρατών ασταθούς ισορροπίας όπου μια νέα ηγεμονική δύναμη θα προβάλει αξι­ώσεις αντίστοιχες της ισχύος της.

Παρόμοια διλήμματα αντιμετωπίζει σήμερα και θα αντιμετω­πίσει η Ελλάδα. Η αύξουσα επιρροή της Τουρκίας στον βαλκα­νικό χώρο δεν αποτελεί παρά έναν προπομπό της στρατηγικής η οποία θα ακολουθηθεί και έναντι της χώρας μας, υπό ένα δι­ευρυνόμενο βέβαια χάσμα ισχύος. Οι τουρκικές κυβερνήσεις θα αποπειραθούν αρχικά να «εναγκαλισθούν» την Ελλάδα σε μια ευρείας έκτασης οικονομική συνδιαλλαγή, βασισμένη στα «φι­λελεύθερα» κλισέ της συνεργασίας, του αμοιβαίου οφέλους και της (υποτιθέμενης) διάχυσης των οικονομικών συνεργατικών δομών στον πολιτικό τομέα. Τα κέρδη, όπως είναι φυσικό, θα κα­τανέμονται ασύμμετρα, διευρύνοντας περαιτέρω το ήδη επικίν­δυνο χάσμα, με αποτέλεσμα τη σταδιακή πολιτική εξάρτηση από το οικονομικό (τουρκικό) κέντρο ή αλλιώς τη «δορυφοροποίηση» της χώρας. Έναντι αυτού του ενδεχόμενου για την Ελλάδα φαίνε­ται ότι απομένουν δύο μόνο επιλογές: Είτε θα κατευθυνθεί προς την εσωτερική εξισορρόπηση, δηλαδή την αύξηση της εθνικής ισχύος με αναβάθμιση των οικονομικών και στρατιωτικών της δυνατοτήτων (μια επιλογή ομολογουμένως δύσκολη δεδομένων των παρόντων οικονομικών συνθηκών), είτε θα καταφύγει στην εξωτερική εξισορρόπηση, προσεγγίζοντας μια τρίτη δύναμη ή μια ομάδα δυνάμεων με αποκλίνοντα προς την Τουρκία συμφέροντα, με απώτερο σκοπό την προστασία από τις τουρκικές επιβουλές. Το ερώτημα που παραμένει βέβαια είναι το ποιες θα είναι αυτές οι δυνάμεις (διότι υπάρχουν) κι αν η χώρα μας έχει όντως κατα­στρώσει μια τέτοια στρατηγική…

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s