Η Στρατηγική στον Πόλεμο

Χρύσανθος Λαζαρίδης, Περιοδικό ΙΠΠΙΚΟ-ΤΕΘΩΡΑΚΙΣΜΕΝΑ ΜΑΪΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2007

Στρατηγική είναι η συστηματική ανθρώπινη δραστηριότητα που κατατείνει στην επίτευξη ενός σαφούς στόχου, με συγκεκριμένα εργαλεία, που τα χρησιμοποιεί ορθολογικά, σε βάθος χρόνου, όχι στιγμιαία, με συντονισμό ενεργειών σε πολλαπλά πεδία αντιπαράθεσης και σύγκλιση ανεξαρτήτων προσπαθειών σε τε­λικό στόχο, μέσα σε ένα περιβάλλον που δεν ελέγχεται πλήρως (υπάρχουν κι άλλοι παίκτες η συμπεριφορά καθενός των οποίων επηρεάζει και το τελικό αποτέλεσμα και τη βέλτιστη συμπεριφορά όλων των άλλων).

Αν λείπει ένα από τα ανωτέρω, στοιχεία δεν μπορούμε να μιλάμε για στρατηγική: Όταν έχω ένα «στιγμιαίο στόχο», για παράδειγμα όταν θέλω να κόψω ένα μήλο από το δένδρο, χρειάζεται να σηκώσω το χέρι μου να το φτά­σω, ή να βρω κάπου να πατήσω, αλλά δεν χρειάζομαι «στρατηγική» (η οποία εμπεριέχει τη διάσταση του χρόνου). Όταν υπάρχει η διάσταση του χρόνου (ο στόχος δεν είναι «στιγμιαίος»), αλ­λά δεν υπάρχουν διαδοχικές ενέργειες που πρέπει να γίνουν ενδιαμέσως και να συγκλίνουν τελικώς, τότε πάλι δεν μπο­ρούμε να μιλάμε για «στρατηγική», Για παράδειγμα, όταν φυτεύω ένα λουλούδι σε μια γλάστρα, το μόνο που χρειάζεται είναι να το ποτίζω τακτικά. Δεν χρειάζο­μαι «στρατηγική» για να επιτύχω τον τελι­κό στόχο μου (να καμαρώσω το λουλούδι ανθισμένο). Χρειάζομαι μόνο υπομονή… Τέλος, όταν έχω μη στιγμιαίο στόχο (υπάρχει η διάσταση του χρόνου) και διαδοχικές ανεξάρτητες ενέργειες που πρέπει στο μεταξύ να συντονιστούν και να συγκλίνουν, αλλά ελέγχω πλήρως το έργο και την εξέλιξη του (δεν υπάρ­χουν άλλοι «παίκτες» να επηρεάζουν τη συμπεριφορά μου και το τελικό αποτέ­λεσμα), τότε πάλι δεν μπορούμε να μι­λάμε για «στρατηγική», Πα παράδειγμα, όταν έχουμε ένα «κλειστό» εργοτάξιο (δεν επηρεάζεται από καιρικές συν­θήκες) και ο εργολάβος έχει από πριν εξασφαλίσει πλήρως, τα συνεργεία, τα υλικά, τα μηχανήματα και τη χρηματο­δότηση, τότε δεν χρειάζεται «στρατηγική», χρειάζεται απλό «προγραμματισμό».

Η έννοια της στρατηγικής, απαιτεί, ασφα­λώς, και υπομονή και προγραμματισμό, αλλά είναι κάτι παραπάνω απ όλα αυτά…

Για να επανέλθουμε, λοιπόν, σε ένα πιο αυστηρό ορισμό, πρόβλημα στρατηγικής έχουμε, σε κάθε ανθρώπινη δραστηριό­τητα όταν ισχύουν οκτώ προϋποθέσεις:

  1. υποκείμενο (με ανεξάρτητη βούληση και επιδιώξεις)
  2. συγκεκριμένος στόχος,
  3. συγκεκριμένα εργαλεία,
  4. ορθολογικότητα
  5. διάσταση του χρόνου,
  6. πολλαπλά πεδία αντιπαράθεσης – άρα και ανάγκη συντονισμού-σύγκλισης ανεξάρτητων ενεργειών,
  7. διάσταση «παιγνίου» (ανάδραση ενερ­γειών μεταξύ πολλών παικτών), και
  8. διάσταση αβεβαιότητας.

Ας κάνουμε, τώρα ένα βήμα πιο πέ­ρα: Ας προσδιορίσουμε την έννοια της στρατηγικής, κατ’ αντιπαράθεση με μια συγγενή έννοια: αυτή της τακτικής:

Στα ζητήματα τακτικής υπάρχουν συ­νήθως οι προϋποθέσεις, του υποκειμένου, του στόχου, των εργαλείων, της διάστα­σης παιγνίων και της αβεβαιότητας, αλλά δεν υπάρχει η διάσταση του χρόνου και των πολλαπλών πεδίων αντιπαράθεσης

Τα ζητήματα τακτικής, δηλαδή, αφο­ρούν στο ερώτημα πως μπορεί να κερδηθεί μια «μάχη» – με δεδομένες δυνά­μεις, να νικηθεί δεδομένος αντίπαλος, δεδομένη στιγμή σε δεδομένο πεδίο.

Για να το πούμε κάπως διαφορετικά, στα ζητήματα τακτικής το ερώτημα είναι πώς μπορεί να επιτευχθεί το βέλτιστο αποτέλεσμα με τις δεδομένες δυνάμεις, στο δεδομένο σημείο, τη δεδομένη στιγ­μή, έναντι του δεδομένου αντιπάλου. Στα ζητήματα ταχτικής τα «δεδομένα» είναι πολύ περισσότερα από τα «ζητούμενα».

Τα ζητήματα στρατηγικής, αντίθετα, αφορούν το πώς μπορεί να κερδηθεί ένας «πόλεμος» μέσα από μια σειρά από αλλε­πάλληλες ή παράλληλες «μάχες». Εδώ ού­τε οι δικές μας δυνάμεις είναι δεδομένες, ούτε οι δυνάμεις του αντιπάλου – μπορούν να προκύψουν στο μεταξύ συμμαχίες (ή να σπάσουν συμμαχίες) που θα βελτιώ­σουν (ή θα χειροτερέψουν) τη θέση κάθε πλευράς. Ούτε η στιγμή της σύγκρουσης είναι δεδομένη, ούτε το σημείο της σύ­γκρουσης. Ενώ μια σειρά από διαφορετι­κές διαδοχικές συγκρούσεις, μπορούν να έχουν διαφορετικά αποτελέσμα­τα. Στη στρατηγική, λοιπόν, τα (εκ των προτέρων) «δεδομένα» είναι ελάχιστα.

Έτσι, για να διατυπωθεί συγκεκριμένο πρόβλημα στρατηγικής πρέπει να γί­νουν κάποιες υποθέσεις εργασίας: για το μοντέλο του «παιγνίου» που αντιμετωπί­ζουμε (που θα αντιδράσουν οι αντίπαλοι στις ενέργειες μας), για το πώς θα επη­ρεάσει την αντιπαράθεση το «εξωτερι­κό περιβάλλον», δηλαδή όλες εκείνες οι μεταβλητές που μας επηρεάζουν, αλλά δεν επηρεάζονται από μας κλπ.

Οι τρεις φάσεις της στρατηγικής συγκρότησης

Όλες αυτές οι υποθέσεις εργασίες μετατρέπουν το «όραμα» που έχει κά­ποιος, σε «στρατηγική», που τη συμμε­ρίζονται και την εφαρμόζουν πολλοί.

Έτσι λοιπόν η στρατηγική έχει τρεις φάσεις συγκρότησης:

Πρώτη φάση: η διατύπωση του (στρατηγικού) προβλήματος, ή άρθρω­ση στρατηγικής: Ορίζουμε το στόχο, τα εργαλεία και τις υποθέσεις εργασίας (το ορθολογικό μοντέλο) που θα χρησιμοποιήσουμε. Οι υποθέσεις εργασίας συνδέουν τα δεδομένα με το στόχο και τις προϋπο­θέσεις που πρέπει να εκπληρωθούν, στο μεταξύ, για να γίνει ένας στόχος, που θε­ωρείται δύσκολος ή «άπιαστος» σήμερα, εφικτός αύριο, Η «μαγεία» της στρατηγι­κής είναι ότι δεν θεωρεί τις «προϋποθέ­σεις εφικτότητας» δεδομένες εκ των προ­τέρων, αλλά τις δημιουργεί στην πορεία…

Δεύτερη Φάση: Η χάραξη της στρατηγικής: ο εντοπισμός όλων εκείνων των «ενδιάμε­σων βημάτων», που μας επιτρέπουν να επιτύχουμε το στόχο μας με το μικρότερο κόστος και το μικρότερο ρίσκο. Αυτή είναι η βέλτιστη στρατηγική που επιλέγουμε.

Επειδή, όμως, μπορεί να μην επαληθευ­θούν όλες οι υποθέσεις εργασίας που κάναμε εκ των προτέρων ή μπορεί να μην επιτύχουμε όλα τα (βέλτιστα) ενδιάμεσα βήματα που σχεδιάσαμε, έχουμε εκ των προτέρων προκαθορίσει και υποβέλτιστες στρατηγικές:

  • Το λεγόμενο Plan Β (όταν εξακολουθούμε να επιδιώκουμε τον ίδιο τελικό στόχο, αλλά αναλαμβάνοντας μεγαλύτερο κόστος),
  • το Plan C (όταν επιδιώκουμε τον ίδιο στόχο, αλλά με με­γαλύτερο ρίσκο),
  • το Plan Χ (όταν αλλά­ζουμε τον τελικό στόχο, σε κάτι λιγότερο φιλόδοξο), ή τέλος
  • το Plan Ζ (ή «Σχέδιο Ω»), όταν τα πράγματα πάνε άσχημα και επιδιώκουμε συμβιβασμό, ενώ έχου­με ακόμα κάποιο έλεγχο στις εξελίξεις πριν χάσουμε κάθε έλεγχο και εξανα­γκαστούμε σε πλήρη συνθηκολόγηση).

Τρίτη Φάση : Εφαρμογή της στρατηγικής: όταν υλοποιούνται όλοι οι ανωτέρω σχε­διασμοί, βήμα-βήμα. Εδώ είναι απαραί­τητο να ελέγχουμε, αν ο εκάστοτε εν­διάμεσος στόχος είναι «συμβατός» με τα εργαλεία που έχουμε κάθε στιγμή στη διάθεσή μας και με τις υποθέσεις εργα­σίας που είχαμε κάνει αρχικά, αλλά και με το τελικό στόχο που επιδιώκουμε. Στο στάδιο της εφαρμογής πρέπει να συνδυάζεται η μέγιστη τακτική αποφασιστικό­τητα με τη μέγιστη στρατηγική σύνεση…

Η τέχνη του ανέφικτου!

Η στρατηγική δεν είναι «η τέχνη του εφικτού»! Αυτό ισχύει συνήθως για προ­βλήματα τακτικής. Εκεί όποιος διαθέτει δεδομένες δυνάμεις για να επιτύχει το καλύτερο, δεδομένη στιγμή σε δεδομένο σημείο, οφείλει να έχει απόλυτη αίσθηση εφικτότητας, Αλλιώς το πληρώνει ακριβά…

Στη στρατηγική, όμως, τα πάντα εξαρ­τώνται από τις υποθέσεις εργασίας, από το πόσο ρεαλιστικές θα αποδειχθούν.

Η τακτική αφορά αξιοποίηση ευκαι­ριών που ήδη υπάρχουν ή ελαχιστοποίη­ση απειλών που έχουν ήδη προκύψει. Η στρατηγική, αντίθετα, αφορά τη βέλτι­στη αξιοποίηση ευκαιριών που μπορεί να δημιουργήσει κανείς στην πορεία, για να επιτύχει στόχους που εκ των προ­τέρων μοιάζουν δύσκολοι ή «άπιαστοι».

Με αυτή την έννοια, η στρατηγι­κή δεν είναι τη τέχνη του εφικτού, εί­ναι μάλλον η «τέχνη του ανέφικτου». Για την ακρίβεια, η στρατηγική καθι­στά καθ’ οδόν «εφικτούς», στόχους που εκ των προτέρων μοιάζουν «άπιαστοι».

Ας δούμε κάποια παραδείγματα:

– Όταν ο Μέγας Αλέξανδρος ξεκινού­σε το 334 π.Χ. με 50-70 χιλιάδες στρατό μόνο, για να καταλύσει τη μεγαλύτερη στρατιωτική δύναμη – αλλά και τη μεγα­λύτερη και πιο σταθερή αυτοκρατορία – που είχε γνωρίσει ως τότε ο κόσμος, ασφαλώς δεν πληρούσε εκ των προτέρων προϋποθέσεις «εφικτότητας» – τουλάχι­στον με τη συμβατική έννοια. Κι όμως τα κατάφερε και πήγε και πολύ πιο πέρα…

‘Όταν ο βυζαντινός στρατηγός του Ιουστινιανού Βελισσάριος, ξεκινούσε το 533 μ.Χ. με μικρό εκστρατευτικό σώμα, έναντι στα βαρβαρικά βασίλεια που είχαν καταλύσει ολόκληρη τη δυτική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία μέχρι και τη Βόρειο Αφρι­κή, δεν είχε ούτε αυτός με το μέρος του συμβατικές «προϋποθέσεις εφικτότητας». Κι όμως μέσα σε έξη χρόνια διέλυσε τα βασίλεια των Αβάρων και των Οστρο­γότθων, αντιμετωπίζοντας πολλαπλά­σιους και εμπειροπόλεμους αντιπάλους.

Τέλος, για να έλθουμε στη σύγχρονη εποχή και να ξεφύγουμε από τα καθαρώς στρατιωτικό πεδία, όταν το 1983 ο Μπίλ Γκέϊτς ξεκινούσε την επιχειρηματική του σταδιοδρομία, προσπαθώντας να πουλήσει το λογισμικό του στις μεγάλες βιομηχανίες hardware των ΗΠΑ (στην IBM και την Texas Instruments, τότε), ουδείς πίστευε ότι μέ­σα σε μια δεκαετία περίπου, η εταιρία του Μπίλ Γκέϊτζ θα είχε γιγαντωθεί τόσο, ώστε να μπορεί να εξαγοράσει τους πάντες, ανατρέποντας τα επιχειρηματικά και επι­κοινωνιακά δεδομένα σε όλο τον κόσμο.

Στις αρχές της δεκαετίας του ’80, ο Γκέϊτζ δεν είχε καμία συμβατική «προ­ϋπόθεση εφικτότητας» για το σχέδιο του, το οποίο και να το λεγε δεν θα το πί­στευε κανείς. Το πίστεψε όμως, ο ίδιος, το έβαλε μπροστά και τα κατάφερε…

Αυτό δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι η στρατη­γική είναι αυθαίρετη επιδίωξη χιμαιρικών στόχων. Το αντίθετο: Από τη στιγμή που διατυπώνονται οι υποθέσεις εργασίας και προδιαγράφονται τα «ενδιάμεσα βήματα» και οι «εναλλακτικές επιλογές» (τα εναλλα­κτικά σενάρια), η εφαρμογή μιας στρατηγι­κής απαιτεί την μεγαλύτερη δυνατή επιμο­νή στην λεπτομέρεια και τον πραγματισμό.

Εκείνο το στοιχείο, λοιπόν, που καθι­στά τον, εκ των προτέρων «άπιαστο», στόχο τελικά εφικτό, εκείνο το στοιχείο που «δένει» το στρατηγικό όραμα με τον πραγματισμό είναι οι υποθέσεις ερ­γασίας που αποτελούν και την ουσία μιας στρατηγικής και οι οποίες είναι συνήθως αφανείς (tacit assumptions),

Η προσεκτική διατύπωση αυτού του σώματος υποθέσεων εργασίας αποτελεί την ουσία του στρατηγικού σχεδιασμού

Η προσεκτική εξέταση του πόσο επιβε­βαιώνονται από τα πράγματα και υλο­ποιούνται από τα ενδιάμεσα βήματα αυ­τές οι υποθέσεις εργασίας, αποτελεί την ουσία της εφαρμοσμένης στρατηγικής

Και η αποτίμηση τους εκ των υστέ­ρων, αποτελεί την ουσία της στρατηγι­κής κριτικής.

Τέχνη ή επιστήμη

Η στρατηγική ονομάστηκε «η δύναμη του αδυνάτου», Πράγματι, οι παντοδύ­ναμοι σπάνια νιώθουν την ανάγκη να καταφύγουν σε στρατηγικό σχεδιασμό που τους «υπερβαίνει». Συνήθως υποκύ­πτουν στον πειρασμό να αξιοποιήσουν, απλώς, την συντριπτική υπεροχή τους, Τη στρατηγική την ανάπτυξαν, πάντα, άν­θρωποι, ηγέτες ή έθνη που υστερούσαν σε συσχετισμούς, που αντιμετώπιζαν άνι­σα ισχυρότερους αντιπάλους ή έθεταν στόχους που τους υπερέβαιναν αρχικά…

Η τακτική σου επιτρέπει να κάνεις την κα­λύτερη χρήση δυνάμεων που ήδη διαθέτεις και ευκαιριών που σήμερα σου παρουσιάζο­νται, για να νικήσεις σε μιαν αναμέτρηση. Η στρατηγική σου επιτρέπει να αξιοποιήσεις τις μέγιστες δυνατότητες που μπορείς να αποκτήσεις και τις ευκαιρίες που μπορούν να σου παρουσιαστούν, ή που μπορείς να δημιουργήσεις ο ίδιος, στο μέλλον.

Σύμφωνα με τον Κλαούζεβιτς, η τακτική είναι ακριβής «επιστήμη», ενώ η στρατηγι­κή είναι «τέχνη». Μόνο που σήμερα, πλέον, στο αναλυτικό της σκέλος η στρατηγική είναι πλήρης επιστήμη. Ενώ στο σκέλος εφαρμογής είναι «υψηλή τέχνη». Για την ακρίβεια, στην εφαρμογή της η στρατηγική είναι ταυτόχρονα η «τέχνη» του καλλιτέχνη, δηλαδή μοναδική έμπνευση δημιουργίας, η «τέχνη» του τεχνίτη, δηλαδή ακριβής εφαρμογή ενός σύνθετου σχεδίου, και η «τέχνη» του τεχνοκράτη, δηλαδή χρήση σύνθετων μέσων, καθυπόταξη ισχυρών δυ­νάμεων και έλεγχος μη προφανών αυτομα­τισμών, προς επίτευξη σύνθετων στόχων. Από τον καιρό που επεκτάθηκε σε μη πο­λεμικά πεδία, η στρατηγική έγινε περισσό­τερο «ανθρώπινη». Δηλαδή αντανακλά την ανθρώπινη φύση, τις άμετρες φιλοδοξίες που δεν υποκύπτουν σε αναγκαιότητες, δεν σταματάνε σε εμπόδια, δεν αναχαιτίζονται από δισταγμούς και που καταλήγουν ενίο­τε σε θριάμβους πέραν πάσης προσδοκίας, και όχι σπάνια σε αδιανόητες τραγωδίες. Περισσότερο ανθρώπινη δεν σημαίνει, κατ ανάγκην, και περισσότερο «φιλάνθρωπη»…

Η συνύπαρξη ταυ επικού με το τρα­γικό, είναι βαθύτερη ουσία της στρα­τηγικής. Κι όσο επεκτείνεται σε τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας, πέ­ραν του πολέμου, τόσο γίνεται πιο επική και mo τραγική ταυτόχρονα.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s