Η «Επανάσταση στα Στρατιωτικά Θέματα» (Revolution in Military Affairs)

Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει πολλές συζητήσεις σχετικά με το αν βρίσκεται σε εξέλιξη μια «Επανάσταση στα Στρατιωτικά Θέματα» Oι στρατιωτικές επαναστάσεις δεν είναι κάτι καινούριο ή εξαιρετικά σπανιο στην ανθρώπινη ιστορία [1] , εντούτοις διίστανται οι απόψεις σχετικά με τον ορισμό και τα ακριβή χαρακτηριστικά τόσο παλαιότερων, όσο και της σημερινής «επανάστασης».

 Μια επανάσταση στα στρατιωτικά θέματα (RMA) είναι μια αλλαγή παραδείγματος (κατά τον ορισμό του Kuhn) στη φύση και τρόπο διεξαγωγής των στρατιωτικών επιχειρήσεων. Η αλλαγή αυτή είτε καθιστά ξεπερασμένη μια ή περισσότερες βασικές ικανότητες (core competencies) ενός από τους πρωταγωνιστές  του συστήματος, είτε δημιουργεί μια ή περισσότερες βασικές ικανότητες σε μια νέα διάσταση του πολέμου, είτε και τα δύο.[2]

Αλλοι ορισμοί που χρησιμοποιούνται επίσης είναι:

  • «η RMA είναι μια σημαντική αλλαγή στη φύση του πολέμου, την οποία προκάλεσε η καινοτόμος εφαρμογή νέων τεχνολογιών. Οι τεχνολογίες αυτές σε συνδυασμό με δραματικές αλλαγές στο στρατιωτικό δόγμα και τις επιχειρησιακές και οργανωτικές αντιλήψεις, ριζικά μεταβάλλουν το χαρακτήρα και τον τρόπο διεξαγωγής πολεμικών επιχειρήσεων».[3] (Andrew Marshall, Director of the Office of Net Assessments in the Office of the Secretary of Defense)
  • RMA είναι μια στρατιωτική [τεχνολογική] επανάσταση που συνδυάζει τεχνολογικές εξελίξεις στους τομείς της επιτήρησης, C3I και των πυρομαχικών ακριβείας, με νέες επιχειρησιακές έννοιες (concepts), που περιλαμβάνουν τον πληροφορικό πόλεμο, συνεχείς και ταχείες μικτές/διακλαδικές (με ταχύτερο ρυθμό από τον αντίπαλο) και διατηρεί ολόκληρο το θέατρο επιχειρήσεων υπό απειλή (δεν υπάρχει ασφαλές σημείο για τον εχθρό, ακόμη και βαθιά μέσα στο δικό του χώρο μάχης).[4] RAND Corporation.

Οι επιτυχημένες RMA έχουν τρια απαραίτητα συστατικά στοιχεία:

  • τεχνολογία,
  • δόγμα
  • οργάνωση.

Για παράδειγμα, ο blitzkrieg («κεραυνοβόλος πόλεμος) ήταν το αποτέλεσμα του συνδυασμού των ακόλουθων τεχνολογιών: του άρματος μάχης, του ασυρμάτου σε κάθε άρμα, της ικανότητας τακτικής αεροπορικής υποστήριξης (με ελαφρά βομβαρδιστικά καθέτου εφορμήσεως) και της επιχειρησιακής αρχής σύμφωνα με την οποία ταχυκίνητες τεθωρακισμένες δυνάμεις (panzer division – τεθωρακισμένη μεραρχία) θα διασπάσουν τις αντίπαλες γραμμές και θα διεισδύσουν ταχέως στα μετόπισθεν και της (οργανωτικής) δομής δυνάμεων  που προέβλεπε τη συγκέντρωση των υπαρχόντων αρμάτων μάχης σε μικρό αριθμό ειδικευμένων μονάδων (σε αντίθεση με όλες τις άλλες μεγάλες δυνάμεις της εποχής).

Υπάρχουν πολλές αποτυχημένες προσπάθειες για RMA. Αναφέρουμε χαρακτηριστικά παραδείγματα:

  • Το 1939, τα βρετανικά αεροπλανοφόρα πρώτης γραμμής είχαν 24-30 α/φη, ενώ τα αμερικανικά και ιαπωνικά μετέφεραν 80-100 α/φη. Επειδή ο βασικός παράγοντας επιθετικής ισχύος ήταν ο αριθμός α/φών σε ένα κύμα και η ταχύτητα εξαπόλυσης νέων επιθέσεων, τα αμερικανικά και ιαπωνικά αεροπλανοφόρα ήταν πολύ πιο αποτελεσματικά.
  • Στη δεκαετία του 1920 και 1930 ο αμερικανικός στρατός έβλεπε τα άρματα μάχης ως όπλα υποστήριξης του πεζικού, επελέγη πυροβόλο χαμηλής διατρητικής ικανότητας το οποίο δεν ήταν κατάλληλο για την αντιμετώπιση άλλων αρμάτων, ενώ οι Γερμανοί έκαναν την ακριβώς αντίθετη (και ορθή) επιλογή. Εξάλλου, οι Βρετανοί εφηύραν το άρμα μάχης, αλλά παρά τις παραινέσεις κορυφαίων στρατηγιστών όπως ο Λίντελλ Χαρτ και ο Τζ. Σ. Φούλλερ, δεν προχώρησαν στις απαραίτητες ευρείες δομικές-διαρθρωτικές αλλαγές για την αξιοποίηση της νέας τεχνολογίας.

Τέλος, θα πρέπει να σημειωθεί ότι κατά κανόνα χρειάζεται μια περίοδος αρκετών ετών για την εξέλιξη μιας RMA με την εξαίρεση της ατομικής βόμβας, που χρειάστηκε μόνο τέσσερα χρόνια.

Επαναστάσεις στα Στρατιωτικά Θέματα τα τελευταία 200 χρόνια:

  1. Ναπολεόντειος
  2. Σιδηρόδρομος, Επαναληπτικό Τυφέκιο, Τηλέγραφος
  3. Ντρέντνωτ – Υποβρύχιο
  4. Άρμα μάχης – Εναέρια Υπεροχή
  5. Αεροναυτική Ισχύς (Naval-Air Power)
  6. Πυρηνικά όπλα
  7. RMA (πληροφορική, πλήγματα ακριβείας, κλπ.)

Η εξελισσόμενη Επανάσταση στα Στρατιωτικά Θέματα οδηγείται από μια σειρά παραγόντων:

  • Την πρόοδο σε μια σειρά τομέων της στρατιωτικής τεχνολογίας, και ιδιαίτερα στους υπολογιστές, τις τηλεπικοινωνίες, τους αισθητήρες και τα οπλικά συστήματα ακριβείας. Αυτές οι εξελίξεις επηρεάζονται, με τη σειρά τους, από την πληροφορική επανάσταση στον πολιτικό  τομέα.
  • Τις μειώσεις στους αμυντικούς προϋπολογισμούς που οδήγησαν σε σημαντικές μειώσεις στο μέγεθος των Ενόπλων Δυνάμεων στις χώρες της Δύσης και η απορρέουσα ανάγκη να τονιστούν οι ποιοτικές βελτιώσεις για να εξισορροπηθούν οι αριθμητικές μειώσεις.
  • Ένα στρατηγικό περιβάλλον το οποίο, σε αντίθεση με το αντίστοιχο της εποχής του Ψυχρού Πολέμου, χαρακτηρίζεται από απρόβλεπτες απειλές και κινδύνους που ενδέχεται να μην δώσουν αρκετό χρόνο για κινητοποίηση (mobilization).
  • Την απορρέουσα ανάγκη για τις Ένοπλες Δυνάμεις να είναι ικανές να αντιδράσουν ταχέως σε ένα ευρύ φάσμα σεναρίων περιφερειακών συγκρούσεων, συμπεριλαμβανομένων ενδο- και διακρατικών συγκρούσεων.
  • Την πολύ περιορισμένη ανοχή (και αντοχή) του πληθυσμού των δυτικών χωρών για (δικές τους) στρατιωτικές απώλειες. Ιδιαίτερα ευαίσθητη στο θέμα αυτό είναι η αμερικανική κοινή γνώμη (η οποία, παρά τις αμερικανικές στρατιωτικές επιτυχίες στον Πόλεμο του Κόλπου και το Κοσσυφοπέδιο –στο βαθμό που η τελική έκβαση μπορεί να θεωρηθεί ως επιτυχία του ΝΑΤΟ–, δεν φαίνεται να έχει ξεπεράσει το τραυματικό σύνδρομο του Βιετνάμ).

Η παρούσα Επανάσταση βρίσκεται στα αρχικά της στάδια και περιλαμβάνει τα ακόλουθα στοιχεία (αν και δεν περιορίζεται σε αυτά):

Τεχνολογία:

  • Ισχύ πυρός με μεγάλη ακρίβεια (τεχνολογία-κλειδί: οπλικά συστήματα ακριβείας μεσαίου και μεγάλου βεληνεκούς)
  • Ευρεία αντίληψη και γνώση των εξελίξεων στο χώρο μάχης (τεχνολογίες-κλειδιά: εξελιγμένα α/φη επιτήρησης, UAVs και δορυφόροι)[5]
  • Έλεγχος χώρου μάχης (τεχνολογία-κλειδί: εξελιγμένες δυνατότητες διοίκησης και ελέγχου)
  • Προβολή ισχύος (τεχνολογίες-κλειδιά: «αόρατα» [stealth] α/φη και UAVs)

Δόγμα:

  • Υψηλότερη διακλαδικότητα σε εθνικό επίπεδο. Σε συμμαχικό επίπεδο συμβατότητα ανάμεσα σε χώρες σε όλες σχεδόν τους τύπους επιχειρήσεων (σε επίπεδο ΝΑΤΟ δίδεται ιδιαίτερη σημασία στη διαλειτουργικότητα [interoperability], ιδιαίτερα όσον αφορά στις νέες χώρες-μέλη της Συμμαχίας)
  • Μικρότερες, ευέλικτες και ταχυκίνητες δυνάμεις με μεγάλη ισχύ πυρός (μετατροπή μεραρχιών και συνταγμάτων σε ταξιαρχίες και τάγματα)
  • Χρήση οπλικών συστημάτων ακριβείας με στόχο την αντικατάσταση της συγκέντρωσης μάζας με συγκέντρωση ισχύος πυρός
  • Μακροπρόθεσμα, μετακίνηση από επανδρωμένα σε μη-επανδρωμένα α/φη, ιδιαίτερα για αποστολές αναγνώρισης, αλλά μελλοντικά σε αυξανόμενο βαθμό και για αποστολές μάχης
  • Αλλαγή εστίασης από θαλάσσια μάχη σε προβολή ισχύος από ναυτικές δυνάμεις [από τη θάλασσα στη ξηρά] στο πλαίσιο παράκτιου πολέμου (littoral warfare)
  • Μετακίνηση από την μέχρι τούδε επικέντρωση στη πλατφόρμα μεταφοράς οπλικών συστημάτων (platform-centric warfare) στο δικτυο-κεντρικό πόλεμο (network-centric warfare).
  • Οργάνωση:
  • Μικρότερες μονάδες που μπορούν να πραγματοποιήσουν συνδυασμένες επιχειρήσεις και συγκεκριμένους τύπους αποστολών
  • Πιο αποκεντρωμένο, από-στρωματοποιημένο (de-layered) μηχανισμό λήψης αποφάσεων ως αποτέλεσμα των μεγαλύτερων μαχητικών δυνατοτήτων που θα διαθέτουν μικρότερες μονάδες
  • Επαγγελματικό ανθρώπινο δυναμικό, με υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο, αλλά και μεγαλύτερη εξοικείωση με νέες τεχνολογίες.

Η εξελισσόμενη Επανάσταση στα Στρατιωτικά Θέματα οδηγείται από μια σειρά παραγόντων:

  • Την πρόοδο σε μια σειρά τομέων της στρατιωτικής τεχνολογίας, και ιδιαίτερα στους υπολογιστές, τις τηλεπικοινωνίες, τους αισθητήρες και τα οπλικά συστήματα ακριβείας. Αυτές οι εξελίξεις επηρεάζονται, με τη σειρά τους, από την πληροφορική επανάσταση στον πολιτικό (civilian) τομέα.
  • Τις μειώσεις στους αμυντικούς προϋπολογισμούς που οδήγησαν σε σημαντικές μειώσεις στο μέγεθος των Ενόπλων Δυνάμεων στις χώρες της Δύσης και η απορρέουσα ανάγκη να τονιστούν οι ποιοτικές βελτιώσεις για να εξισορροπηθούν οι αριθμητικές μειώσεις.
  • Ένα στρατηγικό περιβάλλον το οποίο, σε αντίθεση με το αντίστοιχο της εποχής του Ψυχρού Πολέμου, χαρακτηρίζεται από απρόβλεπτες απειλές και κινδύνους που ενδέχεται να μην δώσουν αρκετό χρόνο για κινητοποίηση (mobilization).
  • Την απορρέουσα ανάγκη για τις Ένοπλες Δυνάμεις να είναι ικανές να αντιδράσουν ταχέως σε ένα ευρύ φάσμα σεναρίων περιφερειακών συγκρούσεων, συμπεριλαμβανομένων ενδο- και διακρατικών συγκρούσεων.
  • Την πολύ περιορισμένη ανοχή (και αντοχή) του πληθυσμού των δυτικών χωρών για (δικές τους) στρατιωτικές απώλειες. Ιδιαίτερα ευαίσθητη στο θέμα αυτό είναι η αμερικανική κοινή γνώμη (η οποία, παρά τις αμερικανικές στρατιωτικές επιτυχίες στον Πόλεμο του Κόλπου και το Κοσσυφοπέδιο –στο βαθμό που η τελική έκβαση μπορεί να θεωρηθεί ως επιτυχία του ΝΑΤΟ–, δεν φαίνεται να έχει ξεπεράσει το τραυματικό σύνδρομο του Βιετνάμ).

Όσον αφορά στην εξελισσόμενη Επανάσταση στη Στρατιωτική Τεχνολογία, σήμερα οι σημαντικότερες τεχνολογικές καινοτομίες αφορούν κυρίως δυο τομείς (οι οποίοι, βεβαίως, δρουν κατ’ εξοχήν συνδυαστικά και συνεργατικά):

  • Πληροφορικός πόλεμος (Information Warfare) και Διαχείριση πληροφοριών (με ιδιαίτερη έμφαση στα Συστήματα Διαχείρισης Μάχης (Battle Management Systems), και γενικότερα τα ΣΔΕΕΠ)
  • Κατευθυνόμενα πυρομαχικά ακριβείας (precision-guided munitions). Δεν θα πρέπει, πάντως, να παραλειφθεί η κατηγορία των συστημάτων προσομοίωσης, τα οποία μεταφέροντας τα πραγματικά δεδομένα στην εικονική πραγματικότητα θα επιτρέπουν (εκτός από την υψηλού επιπέδου εκπαίδευση) τη δοκιμή, τη διαπίστωση και την ανάλυση των αδυναμιών των υφιστάμενων σχεδίων, διαδικασιών και πρακτικών.

Ι. Διαχείριση πληροφοριών:

Οφείλεται κυρίως στην τεράστια πρόοδο που έχει σημειωθεί στον τομέα της ηλεκτρονικής τα τελευταία τριάντα χρόνια. Αν αντίστοιχη πρόοδος είχε σημειωθεί στην αεροπορική βιομηχανία, τότε ένα ταξίδι από την Ουάσινγκτον στο Τόκιο θα κόστιζε $2, θα διαρκούσε πέντε λεπτά και θα χρειάζονταν περίπου δύο λίτρα καυσίμου. Στον τομέα των πληροφοριών κεντρική σημασία έχουν οι εξελίξεις στη δορυφορική τεχνολογία και τον πληροφοριακό πόλεμο.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα Συστήματα Διαχείρισης Μάχης (Battle Management Systems), που συνδέονται άμεσα με την έννοια του Dominant Battlespace Knowledge (Kυρίαρχη γνώση του χώρου μάχης). Πρόκειται για την ικανότητα επεξεργασίας πληροφοριών με τέτοιο τρόπο έτσι ώστε το συνολικό επιχειρησιακό περιβάλλον να μπορεί να περιγραφεί όσο το δυνατό πλησιέστερα στον παρόντα χρόνο (real time). Ετσι θα καταστεί δυνατή μια «σχεδόν τέλεια σχεδίαση και ανάθεση αποστολής» (Near-Perfect Mission Assignment).[6] Η κυριαρχία στο πεδίο μάχης απαιτεί, πρώτον, έγκαιρη και αξιόπιστη πληροφόρηση, και δεύτερον, τη δυνατότητα ταξινόμησης και αξιοποίησής της. Οι πληροφορίες που συλλέγονται από ποικιλία ανιχνευτών, σχετικά με τις θέσεις και τις μετακινήσεις τόσο των εχθρικών όσο και των φίλιων δυνάμεων πρέπει να συνδυασθούν με την ικανότητα ταξινόμησης και επεξεργασίας τους, προκειμένου να λαμβάνονται ταχείες αποφάσεις, βασισμένες σε εξακριβωμένες πληροφορίες σχετικά με τον ενδεικνυόμενο τρόπο ενέργειας. Επιπλέον, απαιτείται η ικανότητα απρόσκοπτης μετάδοσης οδηγιών και διαταγών στις φίλιες δυνάμεις, χωρίς παρεμβολές ή υποκλοπές από τον εχθρό.

Από τις πλέον βασικές τεχνολογίες της RMA είναι το Εξελιγμένο (Advanced) Σύστημα C4I (command, control communications, computer applications & intelligence). Πρόκειται για τεχνολογίες και τεχνικές μέσω των οποίων μεταφράζουμε τη “γνώση-ενημερότητα” (awareness) του τι συμβαίνει σε ένα ευρύ γεωγραφικό χώρο σε μια «κατανόηση» (understanding) του τι συμβαίνει εκεί, και μεταδίδουμε αυτή την «κατανόηση» με ταχύτητα, ασφάλεια και ακρίβεια –σε «αξιοποιήσιμη» μορφή—στις μάχιμες μονάδες.  Στο πλαίσιο του εξελιγμένου C4I λαμβάνουν χώρα διαδικασίες όπως αναγνώριση στόχου, σχεδίαση και ανάθεση αποστολής και κατανομή δυνάμεων. Με άλλα λόγια, είναι η διαδικασία μετατροπής της κατανόησης του πεδίου της μάχης σε αποστολές με στόχο τη μεταβολή, έλεγχο και κυριαρχία επί αυτού του πεδίου μάχης.[7]

Ιδιαίτερα θεαματική είναι η πρόοδος στον τομέα της Δορυφορικής τεχνολογίας: Αρκετές χώρες πλέον των ΗΠΑ και της Ρωσίας, χρησιμοποιούν δορυφορικά συστήματα για ένα μεγάλο εύρος δραστηριοτήτων που σχετίζονται με τομείς της εθνικής ασφάλειας. Επιπλέον, πέρα από τις κλασσικές στρατηγικές διαστάσεις, τα δορυφορικά συστήματα στον πόλεμο του Περσικού Κόλπου παρουσίασαν για πρώτη φορά και την τακτική τους χρήση και ο Πόλεμος του Περσικού χαρακτηρίζεται ως ο πρώτος διαστημικός πόλεμος. Οι ΗΠΑ, Βρετανία, Γαλλία και Ρωσία χρησιμοποίησαν 60 περίπου δορυφόρους για  επικοινωνίες, πλοήγηση, επιτήρηση, συλλογή πληροφοριών και έγκαιρη προειδοποίηση.

Στον τομέα αυτό, η Τουρκία έχει εκτοξεύσει δυο τηλεπικοινωνιακούς δορυφόρους, αγοράζει και επεξεργάζεται δορυφορικές εικόνες από (ρωσικούς και γαλλικούς) εμπορικούς δορυφόρους (όπως, άλλωστε, κάνει και η Ελλάδα)[8], κατασκευάζει επιστημονικό δορυφόρο χαμηλής τροχιάς με τη βοήθεια της γαλλικής κυβέρνησης σαν αντισταθμιστικό όφελος για τους Turksat, ενώ εξοπλίζει τα οπλικά της συστήματα (φρεγάτες, Α/Τ, υποβρύχια, ελικόπτερα, F-16) με στρατιωτικούς δέκτες GPS.[9] Τελευταία, σημειώνεται κάποια κινητικότητα και από ελληνικής πλευράς, με πρόβλεψη για την εκτόξευση τηλεπικοινωνιακού δορυφόρου από ελληνική ιδιωτική εταιρία το 2003.

Η διάσταση, όμως, της RMA που τελευταία έχει λάβει αρκετή δημοσιότητα και απασχολεί ειδικούς και μη, είναι ο λεγόμενος Πληροφορικός πόλεμος (information warfare). Ο Πληροφορικός πόλεμος περιλαμβάνει τις απαραίτητες ενέργειες για τη διατήρηση της ακεραιότητας των φιλίων πληροφορικών συστημάτων (από «εκμετάλλευση», «διάβρωση», διείσδυση ή καταστροφή). Ταυτόχρονα, επιχειρείται η εκμετάλλευση, διάβρωση, διείσδυση ή καταστροφή των πληροφορικών συστημάτων του αντιπάλου, και στο πλαίσιο της προσπάθειας αυτής η επίτευξη πληροφορικού πλεονεκτήματος στις επιχειρήσεις.

 

(ΙΙ) Πυρομαχικά ακριβείας (Precision-guided munitions)

Παρατηρείται τις τελευταίες δεκαετίες, μια θεαματική βελτίωση του βεληνεκούς, της ακρίβειας και της καταστρεπτικότητας.

Για να δώσουμε ένα συγκεκριμένο παράδειγμα, στον B’ Παγκόσμιο Πόλεμο χρειάζονταν 9.000 βόμβες των χιλίων κιλών (με 1.500 εξόδους βομβαρδιστικών Β-17) για την καταστροφή ενός στόχου 60 μ. Χ 100 μ. Στον πόλεμο του Βιετνάμ χρειάζονταν 176 βόμβες και 88 έξοδοι α/φών F-4. Στον Πόλεμο του Κόλπου χρειάζονταν 2-3 βόμβες κατευθυνόμενες από λέϊζερ και 1-2 έξοδοι α/φών F-117 Stealth (αν και νεώτερες εκτιμήσεις και μελέτες δείχνουν μικρότερη αποτελεσματικότητα των «έξυπνων όπλων» και μας οδηγούν σε μια μερική αναθεώρηση της ανωτέρω αισιόδοξης εκτίμησης).

Εξάλλου, το 1943 η 8η Αεροπορική Δύναμη των ΗΠΑ έπληξε μόνο 50 στρατηγικούς στόχους κατά τη διάρκεια ολόκληρου του έτους. Στις πρώτες 24 ώρες της επιχείρησης “Καταιγίδα της Ερήμου”, οι συνδυασμένες αεροπορικές δυνάμεις έπληξαν 150 στρατηγικούς στόχους, μια αύξηση ικανοτήτων 1000% σε σύγκριση με το 1943. Μέχρι το 2020, εκτιμάται ότι θα είναι (θεωρητικά) δυνατό ένα πλήγμα εναντίον 500 σημαντικών στρατηγικών στόχων μέσα στα πρώτα 60 δευτερόλεπτα μιας στρατιωτικής επιχείρησης, μια αύξηση ικανοτήτων 1000% σε σύγκριση με την “Καταιγίδα της Ερήμου”.[10] Είναι, βεβαίως, αυτονόητο ότι οι τάσεις αυτές δεν ενδιαφέρουν τις ελληνικές ΕΔ ως απόλυτα, αλλά ως σχετικά μεγέθη.

Βασικές αρχές-επιχειρησιακοί στόχοι RMA

Ένας πόλεμος με βάση τις θεμελιώδεις αρχές της RMA θα είχε τα ακόλουθα χαρακτηριστικά: (1) πολύ γρήγορο ρυθμό (2) ακριβή γνώση του πεδίου μάχης (3) ευρεία χρήση πυρομαχικών ακριβείας (4) κυριαρχία σε ολόκληρο το ηλεκτρομαγνητικό φάσμα (5) υψηλό βαθμό συνεργασίας όλων των κλάδων.

Στο νέο περιβάλλον μάχης, ο πόλεμος διεξάγεται σε έξι διαστάσεις: ξηρά, αέρα, θάλασσα, διάστημα, κυβερνοχώρο και χρόνο. Οι πολεμικές επιχειρήσεις θα περιλαμβάνουν μόνο τέσσερις διαδικασίες, που θα εκτελούνται με αστραπιαία ταχύτητα: Το πεδίο μάχης θα σαρώνεται από αισθητήρες. Οι πιθανοί στόχοι θα εντοπίζονται και αναγνωρίζονται. Αυτοί που θα αναγνωρίζονται θα ιεραρχούνται κατά σειρά σπουδαιότητας. Τέλος, θα καταστρέφονται.

Εξαιρετικά σημαντική για τις μελλοντικές πολεμικές επιχειρήσεις θα είναι η ικανότητα να δει κανείς τις αντίπαλες στρατιωτικές δυνάμεις και να κρύψει τις δικές του. Επίσης, τονίζεται η σπουδαιότητα των παρεμβολών-παρεμπόδισης των επικοινωνιών του αντιπάλου. Εμφαση δίδεται και στην παραπλάνηση-εξαπάτηση (deception) του αντιπάλου.

Βασική επιδίωξη της RMA είναι η ικανότητα πραγματοποίησης στρατιωτικών επιχειρήσεων με πιο γρήγορους ρυθμούς, πραγματοποιώντας έτσι επιχειρήσεις μέσα στον κύκλο απόφασης και αντίδρασης του αντιπάλου. Αν καταφέρουμε να επιχειρούμε εντός του κύκλου απόφασης (decision cycle) του αντιπάλου, η ικανότητα του αντιπάλου να επιχειρεί κατά βούληση θα έχει πληγεί σε σημαντικό βαθμό. Για να δώσουμε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: Όσον αφορά στο Σχεδιασμό Αεροπορικών Αποστολών (Air Tasking Orders), η διαδικασία ανασύνταξης ήταν διάρκειας τριών ημερών στον Πόλεμο του Κόλπου (είναι χαρακτηριστικό ότι για την αποστολή χρησιμοποιείτο ένας Υπολογιστής CAFMS με μνήμη μόνο 10 MB RAM, μνήμη που θα περιφρονούσε σήμερα ο οποιοσδήποτε ερασιτέχνης χρήστης Η/Υ). Σήμερα, η ανωτέρω διαδικασία είναι δυνατό να ολοκληρωθεί στο διάστημα μεταξύ απογείωσης των αεροσκαφών και έναρξης εμπλοκής.[11]

Αναφορά θα πρέπει, επίσης, να γίνει στην αυξανόμενη ικανότητα σχεδιασμού και αντίδρασης σε αλλαγές στο πεδίο της μάχης, καθώς και στο αποκεντρωμένο σύστημα λήψης αποφάσεων και διοίκησης, που ενθαρρύνει την ανάληψη περισσοτέρων πρωτοβουλιών.  Ακόμη, οι νέες τεχνολογίες επιτρέπουν την καλύτερη γνώση της κατάστασης στο πεδίο της μάχης, τι είναι σημαντικό, ποιά είναι τα σημεία άσκησης μέγιστης πίεσης (leverage) και προσφέρουν την ικανότητα χρήσης ισχύος εναντίον των σημείων αυτών, και όλα αυτά σε μια πολύ συμπιεσμένη χρονική κλίμακα. Στο Βιετνάμ και τον Παναμά, π.χ., οι διαδικασίες αναγνώρισης και επεξεργασίας πληροφοριών διαρκούσαν μέρες ή και βδομάδες.[12]

Σημειώνεται ακόμα ότι η εξελισσόμενη RMA μπορεί να συμπεριλαμβάνει αρκετούς συστατικούς παράγοντες, οι οποίοι μπορεί να αναπτυχθούν ασυμμετρικά και επιλεκτικά από τους ενδιαφερόμενους. Οπως αναφέρεται χαρακτηριστικά, «υπάρχουν διάφορες διαθέσιμες τεχνολογίες και οι χώρες έχουν διαφορετικά προβλήματα ασφάλειας, είτε όσον αφορά στην τοπογραφία, είτε διαφορετικές αποστολές. Κάθε χώρα θα έχει τις δικές της αποστολές, για την εκτέλεση των οποίων θα προσπαθήσει να αξιοποιήσει τις διάφορες τεχνολογίες».

Επίσης, στις αλλαγές σε θέματα οργάνωσης και δόγματος περιλαμβάνονται και οι ακόλουθες:

  • Μικρότερες, ευέλικτες και ταχυκίνητες δυνάμεις με μεγάλη ισχύ πυρός
  • Χρήση οπλικών συστημάτων ακριβείας με στόχο την αντικατάσταση της συγκέντρωσης μάζας με συγκέντρωση ισχύος πυρός
  • Μακροπρόθεσμα, μετακίνηση από επανδρωμένα σε μη-επανδρωμένα α/φη, ιδιαίτερα για αποστολές αναγνώρισης, αλλά μελλοντικά σε αυξανόμενο βαθμό και για αποστολές μάχης
  • Μετακίνηση από την μέχρι τούδε επικέντρωση στην πλατφόρμα μεταφοράς οπλικών συστημάτων (platform-centric warfare) στο δικτυο-κεντρικό πόλεμο (network-centric warfare).[13]
  • Μικρότερες μονάδες που μπορούν να πραγματοποιήσουν συνδυασμένες επιχειρήσεις και συγκεκριμένους τύπους αποστολών
  • Πιο αποκεντρωμένο, από-στρωματοποιημένο (de-layered) μηχανισμό λήψης αποφάσεων ως αποτέλεσμα των μεγαλύτερων μαχητικών δυνατοτήτων που θα διαθέτουν μικρότερες μονάδες
  • Επαγγελματικό ανθρώπινο δυναμικό, με υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο, αλλά και μεγαλύτερη εξοικείωση με νέες τεχνολογίες.
Θεωρητικές μελέτες για την RMA

Μια από τις σημαντικότερες είναι η μελέτη του Αμερικανικού Πενταγώνου Joint Vision 2010 (JV 2010), τα βασικά σημεία της οποίας είναι τα ακόλουθα:

  • Ικανότητα πληγμάτων ακριβείας μεγάλου βεληνεκούς, σε συνδυασμό με ένα ευρύ φάσμα συστημάτων μεταφοράς
  • Ενα ευρύ φάσμα ικανοτήτων, από μη-θανατηφόρες συνέπειες έως την καταστροφή προστατευμένων στόχων (hard-target kill)
  • Τεχνολογίες χαμηλού ίχνους (low-observable) και ικανότητα «κάλυψης» (masking) φιλίων δυνάμεων
  • Συστήματα πληροφοριών και ενοποίηση συστημάτων.

Δίδεται ιδιαίτερη έμφαση στην πληροφορική υπεροχή (πρόκειται για την ικανότητα συλλογής, επεξεργασίας και διανομής μιας απρόσκοπτης ροής πληροφοριών, ενώ ταυτόχρονα προκαλεί προβλήματα στην ικανότητα του αντιπάλου να κάνει το ίδιο), και την κυρίαρχη γνώση του χώρου μάχης. Εισάγονται τέσσερα νέα επιχειρησιακά δόγματα: κυρίαρχος ελιγμός (dominant manoeuvre), εμπλοκή ακριβείας (precision engagement), προστασία σε όλες τις διαστάσεις (full-dimensional protection) και εστιασμένη διοικητική μέριμνα. (focused logistics).

Ο κυρίαρχος ελιγμός θα είναι η πολυδιάστατη εφαρμογή των δυνατοτήτων πληροφοριών, εμπλοκής και ευελιξίας για την ανάπτυξη και χρησιμοποίηση αραιά διασπαρμένων (widely dispersed) μικτών χερσαίων, αεροπορικών και ναυτικών (και διαστημικών) δυνάμεων με στόχο την επίτευξη των επιχειρησιακών σκοπών. Ο κυρίαρχος ελιγμός θα επιτρέψει την απόκτηση σημαντικού πλεονεκτήματος μέσω του ελέγχου του εύρους, του βάθους και του ύψους του πεδίου μάχης. Ενα άλλο πλεονέκτημα του κυρίαρχου ελιγμού είναι η πρόσθετη αυτοπροστασία εφόσον οι διάφορες μονάδες θα είναι διασπαρμένες και η ανάπτυξη δυνάμεων θα γίνεται με πιο γρήγορους ρυθμούς, αφού οι αποστολές θα πραγματοποιούνται με λιγότερο προσωπικό και εξοπλισμό.[14]

Concept for Future Joint Operations (CFJO)

Το συγκεκριμένο κείμενο ασχολείται με θέματα δόγματος, χαρακτηριστικά μελλοντικών οργανωτικών δομών, εκπαίδευση των μελλοντικών ενόπλων δυνάμεων, την ηγεσία που απαιτείται για τη νέα δομή δυνάμεων, το έμψυχο δυναμικό και το υλικό. [15]

Army Vision 2010, Army After Next (AAN), US Army’s Task Force XXI, Land Operations 2020 (ΝΑΤΟ)

Περιλαμβάνουν μια σειρά από μελέτες, πολεμικά παίγνια, σεμινάρια και συνέδρια με στόχο την ανάπτυξη ενός “οράματος μακράς πνοής” (long-term vision) για τον αμερικανικό Στρατό Ξηράς. Υπάρχουν τέσσερις τομείς έρευνας: (1) γεωπολιτική (2) στρατιωτική τέχνη (3) θεωρία συμπεριφοράς και θεωρία οργάνωσης και (4) τεχνολογία.

Ο βασικός στόχος των μελετών αυτών είναι η επίτευξη της “Κυριαρχίας σε ολόκληρο το εύρος του φάσματος” (Full Spectrum Dominance), δηλαδή η ικανότητα κυριαρχίας επί ενός αντιπάλου και ελέγχου της κατάστασης σε ολόκληρο το φάσμα στρατιωτικών επιχειρήσεων. Επίσης, όπως αναφέρεται στη μελέτη «U.S. Army’s Task Force XXI» (για τη δημιουργία μιας ψηφιοποιημένης χερσαίας δύναμης): “…Ο στόχος είναι η μείωση της «ομίχλης του πολέμου».[16]

Τέλος, υπάρχει και το Quadrennial Defense Review που αποτελεί μια μάλλον συντηρητική προσέγγιση διατηρεί ουσιαστικά αναλλοίωτη τη μορφή των σημερινών αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων (αν και εισάγει ορισμένα στοιχεία πολέμου με επίκεντρο την πληροφορία, όπως είναι οι υπό μελέτη «ψηφιακές μεραρχίες»).[17]

Πιθανά προβλήματα

Θα πρέπει κατ’ αρχήν να σημειωθεί ότι η ταχύτατη τεχνολογική εξέλιξη προκαλεί προβλήματα στην ανάπτυξη στρατηγικών, επιχειρησιακών και τακτικών δογμάτων. Τα οπλικά συστήματα εξελίσσονται με ταχείς ρυθμούς και τα υπάρχοντα δόγματα δεν είναι πλέον επαρκή.

Η χρήση νέων τεχνολογιών μπορεί να οδηγήσει σε σημαντική αύξηση της ικανότητας και αποτελεσματικότητας. Αυτή η αισιόδοξη εκτίμηση δεν θα πρέπει να μας κάνει να παραβλέψουμε τα πιθανά προβλήματα.

  • Κατ’ αρχήν, υπάρχει κάποιο κόστος για την επέκταση των μηχανισμών επικοινωνίας και επεξεργασίας δεδομένων στο μέτωπο, και το κόστος αυτό είναι η ύπαρξη πολλών μη-μάχιμων στρατιωτών σε μια μονάδα.
  • Υπάρχει η πιθανότητα αυτο-παρεμβολής (self-jamming).
  • Η μεγάλη εξάρτηση από τις επικοινωνίες προκαλεί τον κίνδυνο μεγαλύτερης τρωτότητας στα ηλεκτρονικά αντίμετρα του αντιπάλου.
  • Ο βαθμός ωφέλειας των μάχιμων μονάδων από την βελτίωση των συστημάτων διαχείρισης μάχης εξαρτάται σε πολύ σημαντικό βαθμό από το αν οι μάχιμες μονάδες έχουν την κατάλληλη δομή και εκπαίδευση.
  • Η εξελισσόμενη RMA (ή τουλάχιστον ορισμένα στοιχεία αυτής) λειτούργησε στις συνθήκες του Περσικού Κόλπου (σε ανοιχτό έδαφος). Εκτιμάται ότι δύσκολα θα λειτουργούσε το ίδιο αποτελεσματικά σε διαφορετικές συνθήκες (δασώδεις, ορεινές εκτάσεις, τροπικά δάση, αστικές περιοχές, κλπ.). Το συμπέρασμα αυτό ενισχύεται σε ένα βαθμό και από την επιχείρηση Allied Force εναντίον της Σερβίας.
  • Σε ορισμένες περιπτώσεις, ιδιαίτερα εξελιγμένα οπλικά συστήματα επιβαρύνουν τόσο πολύ τις ένοπλες δυνάμεις (φυσικά και διανοητικά) που καταλήγουν να είναι περισσότερο βάρος παρά όφελος.

ΕΛΛΑΔΑ, ΤΟΥΡΚΙΑ ΚΑΙ RMA

 H Τουρκία προσπαθεί να αξιοποιήσει μια σειρά από νέες τεχνολογίες, στο πλαίσιο των κατάλληλων δογμάτων, αλλά το πράττει με ένα τρόπο μάλλον αποσπασματικό, και όχι στο πλαίσιο εφαρμογής της Επανάστασης στη Στρατιωτική Τεχνολογία (RMA). Αυτό, βεβαίως, μειώνει την αναμενόμενη αποτελεσματικότητα των νέων τεχνολογιών και ενισχύει ένα από τα συμπεράσματα της παρούσας μελέτης: ότι όσο πιο γρήγορα κινηθεί η Ελλάδα στην κατεύθυνση της αξιοποίησης των νέων τεχνολογιών, τόσο σημαντικότερο προβάδισμα θα αποκτήσει έναντι της Τουρκίας και τόσο περισσότερο θα ενισχυθεί η ελληνική αποτρεπτική ικανότητα.

Είναι γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια οι Ελληνικές Ενοπλες Δυνάμεις έχουν κάνει κάποια βήματα στην κατεύθυνση της απόκτησης σύγχρονων οπλικών συστημάτων, συμπεριλαμβανομένων και πολλαπλασιαστών ισχύος. Στην πρώτη κατηγορία περιλαμβάνονται διάφορα όπλα μακρού πλήγματος (κυρίως για την Πολεμική Αεροπορία, αλλά και για το Στρατό Ξηράς) και στη δεύτερη κατηγορία συστήματα ΣΔΕΕΠ, ΑWACS και (πρόθεση απόκτησης) UAVs. Επίσης, ιδιαίτερα σημαντική ήταν η πρόσφατη δήλωση του Υπουργού Εθνικής Αμυνας για αύξηση του αριθμού επαγγελματικών στελεχών των Ε.Δ. Ωστόσο, παρά τα σημαντικά βήματα εκσυγχρονισμού και στους τρεις Κλάδους των Ε.Δ. και τις προσπάθειες για αύξηση της διακλαδικότητας (με χαρακτηριστικό παράδειγμα την ίδρυση Διακλαδικής Σχολής Αμυνας), την αναβάθμιση σημερινών ικανοτήτων (π.χ. ανακοίνωση για επέκταση και αναβάθμιση ΕΘΚΕΠΙΧ) και την αξιοποίηση νέων τεχνολογιών (πολεμικά παίγνια μέσω ηλεκτρονικού υπολογιστή, προσομειωτές), αυτό που φαίνεται να απουσιάζει ένα “στρατηγικό σχέδιο” (master plan) ή «όραμα» για την καλύτερη δυνατή αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών και δογμάτων από το σύνολο των Ελληνικών ΕΔ και όχι απλώς από κάθε Κλάδο ξεχωριστά. Επιδιωξή μας θα πρέπει να αποτελέσει το «ενιαίο» της σχεδίασης, της οργάνωσης και του εξοπλισμού των Κλάδων, και όχι απλώς η αύξηση και βελτίωση της διακλαδικής συνεργασίας.

Αναφέρονται μια σειρά προϋποθέσεων για την επιτυχημένη εκμετάλλευση της RMA:

  • «παραγωγική παράνοια»,[18] σχετικά με το μέλλον
  • Το κατάλληλο οργανωτικό περιβάλλον (organizational climate) που να ενθαρρύνει ζωηρές συζητήσεις σχετικά με το μέλλον του οργανισμού
  • Την ύπαρξη μηχανισμών μέσα στον οργανισμό που να επιτρέπουν τον πειραματισμό με νέες ιδέες, ακόμη και αυτές που να απειλούν τις υπάρχουσες core competencies του οργανισμού
  • Ανώτατοι αξιωματικοί διατεθειμένοι να εξετάσουν (και ενδεχομένως να υποστηρίξουν) νέους τρόπους σκέψης και νέες ιδέες
  • Δυνατότητες βαθμολογικής εξέλιξης για νέους αξιωματικούς που ασχολούνται με νέες ιδέες διεξαγωγής πολεμικών επιχειρήσεων.
  • Δυνατότητα θετικής ανταπόκρισης στα αποτελέσματα επιτυχημένων πειραμάτων, σε θέματα δογματικών αλλαγών, εξοπλιστικά προγράμματα και μεταβολές στη δομή δυνάμεων.[19]

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Στο πλαίσιο της RMA δίδεται ιδιαίτερη έμφαση στην πληροφορική υπεροχή (πρόκειται για την ικανότητα συλλογής, επεξεργασίας και διανομής μιας απρόσκοπτης ροής πληροφοριών, ενώ ταυτόχρονα προκαλεί προβλήματα στην ικανότητα του αντιπάλου να κάνει το ίδιο), και την κυρίαρχη γνώση του χώρου μάχης. Εισάγονται τέσσερα νέα επιχειρησιακά δόγματα: κυρίαρχος ελιγμός (dominant manoeuvre), εμπλοκή ακριβείας (precision engagement), προστασία σε όλες τις διαστάσεις (full-dimensional protection) και εστιασμένη διοικητική μέριμνα. (focused logistics). Επίσης, εισάγεται η έννοια του χώρου μάχης (ευρύτερη έννοια από την μέχρι τώρα χρησιμοποιούμενη του «πεδίου μάχης») και η επιδίωξη κοινής, ακριβούς και πλήρους εικόνας του.

Βεβαίως, ο πληροφορικός πόλεμος δεν είναι πανάκεια για όλες τις συγκρούσεις και δεν μπορεί να αντικαταστήσει τα οπλικά συστήματα σε μια μάχη. Ο ρόλος του είναι συμπληρωματικός. Βασικό ρόλο, και αυτό δεν μεταβλήθηκε από το παρελθόν, παίζει η γνώση του αντιπάλου. Σε πολλές περιπτώσεις, η ιστορία δείχνει τη ματαιότητα της χρήσης προωθημένων τεχνολογιών εναντίον του λανθασμένου κέντρου βαρύτητας του αντιπάλου.

Η χρήση νέων τεχνολογιών μπορεί να οδηγήσει σε σημαντική αύξηση της ικανότητας και αποτελεσματικότητας. Αυτή η αισιόδοξη εκτίμηση δεν θα πρέπει να μας κάνει να παραβλέψουμε τα πιθανά προβλήματα.

  • Κατ’ αρχήν, υπάρχει κάποιο κόστος για την επέκταση των μηχανισμών επικοινωνίας και επεξεργασίας δεδομένων στο μέτωπο, και το κόστος αυτό είναι η ύπαρξη πολλών μη-μάχιμων στρατιωτών σε μια μονάδα.
  • Υπάρχει η πιθανότητα αυτο-παρεμβολής (self-jamming).
  • Η μεγάλη εξάρτηση από τις επικοινωνίες προκαλεί τον κίνδυνο μεγαλύτερης τρωτότητας στα ηλεκτρονικά αντίμετρα του αντιπάλου.
  • Ο βαθμός ωφέλειας των μάχιμων μονάδων από την βελτίωση των συστημάτων διαχείρισης μάχης εξαρτάται σε πολύ σημαντικό βαθμό από το αν οι μάχιμες μονάδες έχουν την κατάλληλη δομή και εκπαίδευση.

Εξάλλου, εκδηλώνεται ένας γενικότερος σκεπτικισμός για την υπερβολική εξάρτηση στην τεχνολογία.

Λαμβάνοντας σοβαρά υπόψη τις ανωτέρω επιφυλάξεις, η ελληνική πολιτική και στρατιωτική ηγεσία θα πρέπει να εστιάσουν άμεσα την προσοχή τους στα αποτελέσματα της τεχνολογικής επανάστασης (Revolution in Military Affairs). Η φύση του σύγχρονου πολέμου, οι εξελίξεις της τεχνολογίας και ο συσχετισμός δυνάμεων στην περιοχή επιβάλλουν την απόκτηση πολλαπλασιαστών ισχύος.

Παρά τα σημαντικά βήματα εκσυγχρονισμού και στους τρεις Κλάδους των Ε.Δ. και τις προσπάθειες για αύξηση της διακλαδικότητας (με χαρακτηριστικό παράδειγμα την ίδρυση Διακλαδικής Σχολής Άμυνας), την αναβάθμιση σημερινών ικανοτήτων (π.χ. ανακοίνωση για επέκταση και αναβάθμιση ΕΘΚΕΠΙΧ) και την αξιοποίηση νέων τεχνολογιών (πολεμικά παίγνια μέσω ηλεκτρονικού υπολογιστή, προσομειωτές), αυτό που φαίνεται να απουσιάζει ένα ενιαίο “στρατηγικό σχέδιο” (master plan) ή «στρατηγικό όραμα» (vision) για την καλύτερη δυνατή αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών και δογμάτων από το σύνολο των Ελληνικών ΕΔ και όχι απλώς από κάθε Κλάδο ξεχωριστά. Επιδίωξη μας θα πρέπει να αποτελέσει το «ενιαίο» της σχεδίασης, της οργάνωσης και του εξοπλισμού των Κλάδων, και όχι απλώς η αύξηση και βελτίωση της διακλαδικής συνεργασίας.

Θα πρέπει, ακόμη, να σημειωθεί ότι το να έχει συνείδηση κάποιος της αρχικής εμφάνισης και εξέλιξης μιας RMA δεν αρκεί. Θα πρέπει και να αντιδράσει στην εξέλιξη αυτή. Υπάρχουν δύο τρόποι για να «χάσει κανείς το τραίνο»: ο πρώτος είναι η άγνοια της κατάστασης και ο δεύτερος η αδυναμία αντίδρασης ή προσαρμογής. Εξάλλου, όποιος κινηθεί ταχύτερα προς την κατεύθυνση της αξιοποίησης της RMA αποκτά ένα πολύ σημαντικό πλεονέκτημα έναντι του αντιπάλου (πλεονέκτημα με τεράστια σημασία σε περιπτώσεις όπου υπάρχει αριθμητική ασυμμετρία).

Θα τελειώσουμε με την ακόλουθη ρήση του Ιταλού στρατηγού (και εκ των πρώτων θεωρητικών του αεροπορικού πολέμου) Τζούλιο Ντουέ: “Η νίκη χαμογελά σε όποιον προβλέπει τις αλλαγές στον χαρακτήρα του πολέμου, και όχι σε αυτούς που περιμένουν να προσαρμοστούν αφού οι αλλαγές έχουν λάβει χώρα”.


ΠΗΓΕΣ

[1] Αναφέρουμε ενδεικτικά τα ακόλουθα βιβλία: Geoffrey Parker, The Military Revolution, Cambridge Univrsity Press, 1996. William H. Mcneill, The Pursuit of Power, The University of Chicago Press, 1982.  Alvin & Heidi Toffler, War and Anti-War, Little, Brown and Company, 1993.

[2] Richard Hundley, Past Revolutions, Future Transformations, RAND Corporation, Washington DC, 1999, σ. xiii.

[3] Lothar Ibrugger, The Revolution in Military Affairs, North Atlantic Assembly, Science and Technology Committee. Brussels, 1998, NATO, σ. 1.

[4] Hundley, σ. 8.

[5] Knowledge-based warfare (KBW): πρόκειται για μια διαδικασία που μας παρέχει ανώτερη γνώση του χώρου μάχης απο τον αντίπαλο, επιτρέποντάς μας να αποφασίζουμε πιο γρήγορα από τον αντίπαλο.

[6] Lawrence Freedman, The Revolution in Strategic Affairs, Adelphi Paper 318, International Institute for Strategic Studies. London, 1998, σ. 11.

[7] Stuart Johnson & Martin Libicki (eds.), Dominant Battlespace Knowledge, National Defense University. Washington, 1996, σ. 3.

[8] Σήμερα εμπορικοί δορυφόροι μπορούν να προσφέρουν πολύ αναλυτικότερες και υψηλότερης ευκρίνειας εικόνες από ότι και οι καλύτεροι κατασκοπευτικοί δορυφόροι μερικά χρόνια πριν.

[9] Θάνος Ντόκος & Νίκος Πρωτονοτάριος, Η Στρατιωτική Ισχύς της Τουρκίας: Πρόκληση για την Ελληνική Ασφάλεια, Εκδόσεις Τουρίκη, Αθήνα 1996 (2η έκδοση), σ. 80. Αλέξανδρος Κολοβός, Ο Δαίδαλος Ουρανός, ΕΛΙΔΙΣΜΕ, Αθήνα 1993.

[10] Ibrugger, The Revolution in Military Affairs, σ. 4.

[11] Institute for National Strategic Studies. 1998 Strategic Assesment. Washington, 1998, σ. 236. Adams, The Next World War, σ. 57.

[12] Ryan Henry & Edward Peartree, The Information Revolution and International Security. Significant Issues Series, vol. XX, no. 1, The Center for Strategic and International Studies, Washington, 1998, σ. 113-114.

[13] Εδώ υπάρχουν διαφορετικές απόψεις. Άλλοι ειδικοί προβλέπουν την εμφάνιση νέων πλατφόρμων, και άλλοι τον ουσιαστικό παροπλισμό τους ή και την εξαφάνισή τους

[14] F.G. Hoffman, “Joint Vision 2010 – A Marine Perspective”, Joint Force Quarterly, Autumn/Winter 1997-98.

[15] Ibrugger, The Revolution in Military Affairs, σ. 7 και 11.

[16] Mark Hanna, ‘Task Force XXI: The Army’s Digital Experiment”, Strategic Forum no. 119, July 1997.

[17] Γρίβας, Ο Πόλεμος στον 21ο Αιώνα, Επικοινωνίες Α.Ε., Αθήνα, 1999, σ. 55.

[18] Σύμφωνα με τον καινοτόμο όρο του πρώην προέδρου της INTEL, Andrew Grove.

[19] Richard Hundley, Past Revolutions, Future Transformations, σ. xix & xxi.

ΔΡ. ΘΑΝΟΣ Π. ΝΤΟΚΟΣ, Διευθυντής Ερευνών στο Ελληνικό Ίδρυμα Ευρωπαϊκής & Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ), Σύμβουλος Σπουδών Σχολής Εθνικής Αμυνας

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s