Η νέα δομή δυνάμεων του Στρατού Ξηράς ή αλλιώς «παιδαριώδη» πειράματα σπατάλης και αναχρονισμού

Το κείμενο που ακολουθεί γραμμένο από τον Υποστράτηγο (εα) Νίκο Τόσκα αποτέλεσε τμήμα άρθρου που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ» 2008

Αυτές τις ημέρες μάθαμε από την ανακοίνωση του Υπουργείου Άμυνας ότι εγκρίθηκε από το Συμβούλιο Άμυνας (ΣΑΜ) η δομή δυνάμεων του Στρατού Ξηράς και του Πολεμικού Ναυτικού. Όταν έγιναν γνωστές οι αλλαγές στις αρχές του χρόνου και μετά από την έγκρισή τους από το ΣΑΓΕ, σχολιάσθηκαν σε δυο συνεχόμενα τεύχη του περιοδικού (Μαρτίου και Απριλίου). Τα σχόλιά μας ήταν σε πλαίσιο εποικοδομητικής κριτικής, όπως πάντοτε και απέβλεπαν στο να δείξουν ότι κάποιες από τις αλλαγές αλλά και η κύρια κατεύθυνσή τους ήταν σε λάθος κατεύθυνση. Υπάρχουν βέβαια και ορισμένα θετικά σημεία. Η όλη δομή δεν έχει στόχους, αποτελεί άσκηση επί χάρτου, η οποία θα χρειασθεί πολλά χρήματα (20 δις ευρώ μέχρι το 2025), δεν αυξάνει την αποτελεσματικότητα και δεν μειώνει το κόστος. Αντίθετα φορτώνει τη γραμμή του μετώπου (Έβρος) με περιττά επιτελεία και μειώνει τις στρατηγικές εφεδρείες.

Γνωρίζουν όλοι όσοι υπηρέτησαν στις ελληνικές ένοπλες δυνάμεις, τα τεράστια προβλήματα από τη γραφειοκρατία όταν προστίθεται ένα επιπλέον επιτελείο και γνωρίζουν όλοι τις επιπτώσεις όταν σπαταλάς ή καταργείς τις πολύτιμες εφεδρείες. Θα ισχυριστούν βέβαια κάποιοι ότι τα περιοδικά και οι απόψεις που εκφράζονται μέσω αυτών δεν μπορούν να επιβάλουν την κατεύθυνση των αλλαγών. Σε αυτούς ακριβώς απαντάμε ότι όταν δεν υπάρχει διάλογος σε κάποιο χώρο και αυτός γίνεται όχι μόνο από τους αξιωματικούς εν ενεργεία αλλά και από όσους γνωρίζουν τα θέματα, τότε κάθε πρόσφορο μέσο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για διάλογο και κριτική. Γιατί σε όλες τις προηγμένες χώρες της Δύσης ο διάλογος για μείζονα θέματα που αφορούν τη δομή και έχουν μεγάλη επίπτωση στα επιχειρησιακά αλλά και οικονομικά θέματα, γίνεται για αρκετό χρόνο μεταξύ όλων των εχόντων άποψη. Η αντίληψη, που δυστυχώς κυριαρχεί στη χώρα μας είναι η άποψη του ΄΄αποφασίσαμε και διατάσσουμε΄΄ που είναι αντίθετη με τους ίδιους στρατιωτικούς κανονισμούς, όπως ο υποχρεωτικός ΣΚ 30-1 και προέρχεται από στελέχη που λόγω ελλιπών γνώσεων δεν είχαν την ευκαιρία να μάθουν τι γίνεται σε άλλες χώρες, στη στρατιωτική επιστήμη ή τέχνη.

Η κριτική μας γίνεται γιατί δεν υπήρξε διάλογος για τη δομή ούτε εντός του στρατιωτικού περιβάλλοντος. Αρχικά το ΣΑΓΕ (Συμβούλιο Αρχηγών Γενικών Επιτελείων) στις 28 Νοεμβρίου 2007 και στη συνέχεια το ΣΑΜ (Συμβούλιο Άμυνας), ενέκριναν τη μελλοντική δομή δυνάμεων του Ελληνικού Στρατού (ΕΣ) για την περίοδο 2007-2020. Στη συνέχεια, λόγω των αντιδράσεων, καθυστέρησε η έκδοσή της και ξαφνικά για λόγους που έχουν σχέση με ανάδειξη κυβερνητικού έργου ανασύρθηκε από το συρτάρι, συζητήθηκε εκ νέου στο ΣΑΜ και είναι πλέον έτοιμη να προωθηθεί για επικύρωση από το Κυβερνητικό Συμβούλιο Εξωτερικών και Άμυνας (ΚΥΣΕΑ). Η όποια κριτική μας στηρίζεται στη γνώση του προηγούμενου σχεδίου και σε τωρινές πληροφορίες. Σε περίπτωση που κάτι δεν είναι όπως περιγράφηκε και έχει αλλάξει προς το καλύτερο, ο γράφων θα επανορθώσει με μεγάλη ευχαρίστηση. Γιατί η κριτική μας δεν είναι αυτοσκοπός. Εμείς στοχεύουμε στη βελτίωση της κατάστασης.

Ας θυμηθούμε όμως ποιες είναι οι κύριες αλλαγές της νέας δομής.

Τα κύρια λάθη

Με τη νέα δομή δεν αντιμετωπίζονται αποτελεσματικά η απειλή και οι κίνδυνοι της χώρας, δεν καλύπτεται η υποστήριξη της εξωτερικής μας πολιτικής και δεν κινείται παράλληλα με την εθνική αμυντική στρατηγική. Δεν υπάρχει οικονομική μελέτη ενώ η εντύπωση που δημιουργείται από τη διατήρηση μεγάλου μέρους του στρατού στα μετόπισθεν και το εσωτερικό της χώρας είναι ότι θα χρειασθούν πολλά ΕΜΠΑΕ για την ολοκλήρωσή της, αν ποτέ γίνει αυτό. Το προσωπικό δεν επαρκεί γι αυτό και αυξάνεται ενώ η όλη σχεδίαση είναι περίπλοκη και οι διοικήσεις θα επικαλύπτονται με ότι συγχύσεις αυτό μπορεί να προκαλέσει σε κρίσιμες περιόδους, όταν θα χρειασθεί να αντιμετωπισθούν περίπλοκες καταστάσεις, σε συνθήκες άγχους και πίεσης.

  • Η αύξηση της δύναμης του προσωπικού του Ε.Σ. από 93.500 σε 103.500, δηλαδή κατά 10.000 άτομα, με προσλήψεις επαγγελματιών οπλιτών (ΕΠΟΠ) και Οπλιτών Βραχείας Ανακατάταξης (ΟΒΑ), θεωρείται από τους αρμόδιους, ότι θα αυξήσει σημαντικά τη μαχητική ικανότητα των μονάδων. Όμως η κοινή λογική λέει ότι οι μονάδες του Στρατού με τα πολύ χαμηλά ποσοστά επάνδρωσης δεν μπορούν να αναβαθμισθούν με επιπλέον 10.000 οπλίτες όταν δεν είναι ορατή η μείωση του αριθμού των μονάδων. Αναρωτιόμαστε αν αυτοί οι 11.000 οπλίτες θα δώσουν την ποιότητα και μαχητική ισχύ που δεν υπάρχει σήμερα. Αυτό το μέτρο δείχνει την ΄΄πλαδαρότητα΄΄ της σχεδίασης. Μεγεθύνουμε το στρατό αντί να τον μειώσουμε και να τον φέρουμε στα μέτρα των δυνατοτήτων μας και μετά ζητάμε 11.000 οπλίτες. Διατηρούμε έτσι τα προβλήματα που υποτίθεται προσπαθούμε να επιλύσουμε με τη νέα δομή.
  • Η διάσπαση του ενιαίου επιχειρησιακού χώρου της Θράκης, με την είσοδο της διοίκησης ενός ακόμη Σώματος Στρατού (Β΄Σ.Σ.). Η μετακίνηση ενός Σώματος Στρατού σε τόσο προωθημένη θέση (1 χλμ από τον Έβρο), στη θέση καταργούμενης μεραρχίας, θα αποτελεί παγκόσμια πρωτοτυπία. Η δικαιολογία ότι οι Τούρκοι έχουν στην Ανατολική Θράκη τρία (3) Σώματα Στρατού και γι αυτό θα πρέπει να έχουμε εμείς δυο (2) στον Έβρο είναι αφελής γιατί το Σώμα αυτό δεν ενισχύει τον Έβρο με επιπλέον μαχητική ισχύ, έρχεται μόνο με τα ΄΄συρτάρια΄΄ του και το επιτελείο του και επιπλέον θα εισχωρήσει στα πόδια και τις αρμοδιότητες του άλλου Σώματος (Δ΄Σ.Σ.) με ότι αυτό συνεπάγεται. Κάποιοι μπορεί να θέλησαν με αυτή την αλλαγή να δείξουν ότι ΄΄ενισχύουν΄΄ την άμυνα του Έβρου και να περάσει αυτή η εικόνα στο ευρύ κοινό, όμως τέτοιες ενέργειες δεν αποτελούν σοβαρή αντιμετώπιση του προβλήματος γιατί πέρα από τις εντυπώσεις παραμένει η πραγματικότητα, οι ανάγκες και μπορεί να δημιουργηθούν προβλήματα την κρίσιμη στιγμή.
  • Η διάλυση της XXIVης τεθωρακισμένης ταξιαρχίας (Λιτόχωρο) και της 34ης μηχανοκίνητης ταξιαρχίας πεζικού (Γιαννιτσά), θα μπορούσαν να προσελκύσουν θετικά και αρνητικά σχόλια. Σε περίπτωση χρήσης τους στα βόρεια σύνορα θα ήταν καθαρός πλεονασμός, όμως στη περίπτωση χρησιμοποίησης ανατολικά ενίσχυαν τη γροθιά των εφεδρειών του αρχιστρατήγου. Σε κάθε περίπτωση μια από τις δυο ταξιαρχίες θα έπρεπε να διατηρηθεί και αποτελεί απορίας άξιο πως πάρθηκε η απόφαση μείωσης αυτών των εφεδρειών. Μάλιστα η χρήση της άλλης μηχανοκίνητης ταξιαρχίας (33ης από το Πολύκαστρο Κιλκίς) και για ειρηνευτικές αποστολές μαζί με την XXVη τεθωρακισμένη ταξιαρχία, προκαλεί σοβαρό πρόβλημα στο σύνολο των εφεδρειών και ειδικά η 25η ΤΘΤ η οποία έχει τα νεοαποκτηθέντα άρματα μάχης Leopard 2HEL θα αποδυναμωθεί σημαντικά, σε περίπτωση που το εκπαιδευμένο προσωπικό της στέλνεται στο Αφγανιστάν και το Κόσοβο. Για να καταλάβουμε τους κινδύνους, είδαμε το πρόβλημα του γεωργιανού στρατού όταν αυτό το καλοκαίρι βρέθηκε με την πλέον επίλεκτη ταξιαρχία του (2.000 άτομα) στο Ιράκ ενώ την ίδια στιγμή μαινόταν ο πόλεμος στην Ν. Οσετία. Οι μονάδες των ταξιαρχιών που διαλύονται θα χρησιμοποιηθούν σε άλλες ταξιαρχίες για να γίνουν με τέσσερις μονάδες (τετραδικό σύστημα).
  • Η διατήρηση του Α΄ Σώματος Στρατού (Κοζάνη) αποτελεί πλεονασμό. Δεν χρειάζεται ένα Σώμα Στρατού για συντονίζει μερικά φυλάκια και να εξυπηρετεί ρουσφετολογικούς και πανηγυρικούς σκοπούς.
  • Η κατάργηση της Διοίκησης Δόγματος Εκπαιδεύσεως (ΔΙΔΟΕ), θεωρείται ότι είναι λάθος. Ο νόμος 2292/95 καθορίζει ότι οι Αρχηγοί των Γενικών Επιτελείων είναι υπεύθυνοι για την εκπαίδευση, επιχειρησιακή ετοιμότητα, προετοιμασία για πόλεμο, εξοπλισμό και υποστήριξη των δυνάμεων του Κλάδου τους. Όλοι οι σύγχρονοι στρατοί έχουν αντίστοιχη διοίκηση (TRADOC). Το ΓΕΝ και ΓΕΑ διαθέτουν αντίστοιχες διευθύνσεις (ΔΕΝ/ΓΕΝ, ΔΑΕ/ΓΕΑ). Η κατάργηση δείχνει ότι στο Στρατό Ξηράς η σημασία της εκπαίδευσης θεωρείται αρκετή όταν καλύπτει το ατομικό επίπεδο ή έστω αυτό του Λόχου.
  • Η δημιουργία της 5ης αερομεταφερόμενης ταξιαρχίας στη Κρήτη, ενώ σαν σκέψη και ανάγκη χρήσης είναι καλή, απέχει από τις δυνατότητές μας. Οι ανάγκες αερομεταφοράς δυνάμεων στο Αιγαίο αποτελούν τον παράγοντα που σε περίοδο κρίσης θα καθορίσουν την αναλογία δυνάμεων σε μια περιοχή. Όμως ακόμη δεν έχει πλήρως εξοπλισθεί με μεταφορικά μέσα η 71η αερομεταφερόμενη ταξιαρχία γιατί τα μεταφορικά ελικόπτερα ακόμη τα περιμένουμε (ΝΗ-90). Απορία υπάρχει αν παράλληλα με την ταξιαρχία αυτή θα δημιουργηθεί και περιφερειακή στρατιωτική διοίκηση στη Κρήτη. Σε τέτοια περίπτωση θα έχουμε ΄΄καραμπινάτη΄΄ περίπτωση ρουσφετολογικής δημιουργίας μονάδων στη Κρήτη, για χάρη των τοπικών συμφερόντων.
  • Τα συντάγματα προκάλυψης, για απορρόφηση του εχθρικού πρώτου πλήγματος θα ήταν καλή ιδέα, αντίστοιχη της γερμανικής λύσης την εποχή του ψυχρού πολέμου. Όμως το πρόβλημα είναι που θα βρεθεί προσωπικό να επανδρώσει αυτά τα συντάγματα προκάλυψης στον Έβρο. Αυτά θα μπορούσαν να σχεδιαστούν σωστά από το Επιτελείο, με βάση τις δυνατότητες, πριν αποφασισθούν. Πολλά ερωτήματα προκύπτουν. Που θα υπάγονται αυτά τα συντάγματα; Στις ταξιαρχίες που θα είναι πίσω τους ή στο Σώμα Στρατού ή στη Στρατιά; Εξάλλου υπήρχαν πριν τέσσερα χρόνια τέτοια συντάγματα και καταργήθηκαν για να γίνουν οι ταξιαρχίες. Η ανάθεση της ζώνης προκάλυψης και του ελέγχου των ελληνο-τουρκικών συνόρων σε ένα τάγμα πεζικού που θα ήταν επιπλέον σε κάθε ταξιαρχία θα αντιμετώπιζε το πρόβλημα και θα έλυνε τα θέματα διοίκησης.
  • Ο νέος τύπος της ελαφράς αυτοκινούμενης ταξιαρχίας πεζικού, που θα χρησιμοποιηθεί για ασφάλεια και επιτήρηση των βορείων συνόρων, με έδρες τα Ιωάννινα, Φλώρινα, Καστοριά, Σέρρες, Κομοτηνή, θα συνεχίσει να επιβαρύνει με προσωπικό και μέσα. Ουσιαστικά διατηρούνται οι υπάρχουσες ταξιαρχίες ενώ θα ζητηθεί ο εξοπλισμός τους με τεράστιο αριθμό τεθωρακισμένων οχημάτων, ο οποίος δεν έχει προβλεφθεί από το ΕΜΠΑΕ (800 περίπου τεθωρακισμένα οχήματα μάχης). Έχουμε σε αυτή την περίπτωση επαναδημιουργία των σχηματισμών και μονάδων, που ήταν να καταργηθούν με την αναδιοργάνωση του 2001 και φυσικά δεν υπάρχει καμία μελέτη για το προσωπικό και υλικό που απαιτείται. Κάθε ταξιαρχία θα περιλαμβάνει ακόμη και στρατιωτική μουσική. Μπορεί κάποιος να μας υποδείξει σε ποιο στρατό δυτικής χώρας υπάρχουν τόσοι μουσικοί και τι κόστος έχει ο καθένας τους;
  • Η δημιουργία της διοίκησης Καταδρομών υπό το ΓΕΣ και η επαναφορά των Συνταγμάτων Καταδρομών, Αλεξιπτωτιστών, Αμφιβίων Καταδρομών. Είναι εμφανής η αποδυνάμωση της επιχειρησιακής διοίκησης του Αρχηγού ΓΕΕΘΑ και η υπαγωγή υπό το ΓΕΣ εξυπηρετεί Κλαδικά-συντεχνιακά αιτήματα, τα οποία θα προκαλέσουν καθυστερήσεις στη διαδικασία λήψης αποφάσεων.
  • Η δημιουργία Περιφερειακών Στρατιωτικών Διοικήσεων (ΠΣΔΙ) με ένα πλέγμα εννέα (9) ΠΣΔΙ (Δυτ. Μακεδονία, Θράκη, Στερεά Ελλάδα, Κρήτη, Θεσσαλία κλπ) και 30 περίπου τοπικές Στρατιωτικές Διοικήσεις. Σε αυτές θα υπαχθούν διοικητικά όλες οι ποικίλες μονάδες, υπηρεσίες (λέσχες, φρουραρχεία, κ.α.), τα τάγματα εθνοφυλακής και τα κέντρα εκπαίδευσης του εσωτερικού. Κύρια αποστολή τους θα είναι η εκτέλεση αποστολών εσωτερικής ασφάλειας και τοπικής άμυνας σε περιόδους κρίσης ή πολέμου και η συνδρομή-συμμετοχή στις επιχειρήσεις πολιτικής προστασίας κατά την ειρηνική περίοδο. Επίσης οι πληροφορίες αναφέρουν ότι δημιουργείται Στρατηγείο Ζώνης Συγκοινωνιών με πιθανή έδρα τη Λαμία (είναι τυχαίο;). Είναι γεγονός ότι χρειάζονται σε κεντρικά σημεία ορισμένες στρατιωτικές διοικήσεις, με τα κατάλληλα μέσα, για αντιμετώπιση φυσικών καταστροφών. Όμως αυτό διαφέρει από την αλόγιστη δημιουργία 39 στρατιωτικών διοικήσεων. Προκύπτουν βέβαια τα ερωτήματα. Πόσο κοστίζει η δημιουργία τους; Πόσο προσωπικό θα απασχολούν και τι βαθμό θα έχει ο διοικητής τους; Τι μέσα θα έχουν για εκτέλεση της αποστολής τους και πόσο θα κοστίσει η αγορά τους ; Πόσο θα επιβαρυνθούν οι μονάδες της πρώτης γραμμής για την δημιουργία αυτών των διοικήσεων μετόπισθεν, που θα σκορπίσουν σε όλη την Ελλάδα; Πόσο σύμφωνη με την Πολιτική Εθνικής Άμυνας (ΠΕΑ) και την Εθνική Στρατιωτική Στρατηγική (ΕΘΣΣ) είναι η δημιουργία αυτών των διοικήσεων, που παραπέμπει σε αντιλήψεις ολοκληρωτικού πολέμου (βλέπε εμφυλίου πολέμου). Γνώμη του γράφοντος είναι ότι θα έπρεπε να υπάρχουν μερικές μονάδες και όχι διοικήσεις και επιτελεία, με βάση μονάδα μηχανικού ειδικής σύνθεσης, για αντιμετώπιση φυσικών καταστροφών, εκτός από τη περιοχή της Θράκης όπου οι ανάγκες επιβάλουν τη διατήρηση ακόμη και ενίσχυση σχηματισμού υπεύθυνου για την ασφάλεια της περιοχής.

Τα θετικά σημεία

Διαλύονται τα Επιχειρησιακά Στρατηγεία της ΧΧης Τεθωρακισμένης Μεραρχίας (ΧΧ ΤΘΜ, έδρα Καβάλα), της Ιης Μεραρχίας Πεζικού (Ι ΜΠ, έδρα Βέροια), της ΧΙΙης Μ/Κ ΜΠ (έδρα Αλεξανδρούπολη), και της XVI Μ/Κ ΜΠ (έδρα Διδυμότειχο), όπως και οι IVη (έδρα Τρίπολη) και VIIIη (έδρα Ιωάννινα) Μεραρχίες Πεζικού. Η ΧΧη ΤΘΜ επρόκειτο να καταργηθεί με την αναδιοργάνωση του 2003 αλλά με αυτή του 2005 ενεργοποιήθηκε και μεταφέρθηκε στη Καβάλα (με ΄΄μηδέν κόστος΄΄ σύμφωνα με την δημόσια δήλωση του τότε Α/ΓΕΣ). Τώρα που καταργείται μέσα σε τρία χρόνια δεν ξέρουμε ποιος πληρώνει το κόστος. Είναι εμφανής εδώ η προχειρότητα και η έλλειψη μελετών. Η άποψη του γράφοντος, ο οποίος θα είχε κάθε συναισθηματικό λόγο να στηρίξει τη διατήρηση της μοναδικής τεθωρακισμένης μεραρχίας στη χώρα μας, είναι ότι με τα σημερινά δεδομένα δεν χρειάζεται, προκαλεί γραφειοκρατικό χάος και δεν διευκολύνει το Δ΄Σ.Σ. στη εκτέλεση της αποστολής του. Εξυπηρετεί μόνο τοπικά και συντεχνιακά συμφέροντα και επόμενα καλώς κλείνει. Η κατάργηση των δυο εμπρός μεραρχιών είναι σωστή γιατί αυξάνει την ευελιξία και απελευθερώνει τις ταξιαρχίες από γραφειοκρατικές υποχρεώσεις. Όμως η προώθηση του Β΄Σ.Σ. αντί της XVIης μεραρχίας δημιουργεί χειρότερες συγχύσεις και βλέπουμε εμμονή στην αντίληψη του συντονισμού των εμπρός ταξιαρχιών από κάποιο κλιμάκιο. Σε αυτή την περίπτωση και μπροστά στη χειρότερη λύση που παρουσιάζεται είναι προτιμότερη η διατήρηση των δυο μεραρχιών με επιχειρησιακό μόνο ρόλο και χωρίς να μπαίνουν στα πόδια των ταξιαρχιών τους, όπως γινόταν μέχρι τώρα. Η Ιη μεραρχία που διοικούσε τις μονάδες καταδρομών, ελικοπτέρων κλπ. καλώς καταργείται όμως θα πρέπει να βρεθεί άλλη λύση και όχι η ανάθεση στο ΓΕΣ, έργου που δεν αναλογεί στο ρόλο του. Μια έτοιμη λύση θα ήταν η υπαγωγή στη ΙΙη Μ/Κ Μεραρχία. Η κατάργηση της IVης μεραρχίας στη Τρίπολη φυσικά είναι θετική ενέργεια γιατί αυτή η μεραρχία επρόκειτο να κλείσει από το 2003 αλά και αυτή χάριν των τοπικών συμφερόντων αναβίωσε. Όμως φοβούμαστε ότι είναι εικονική γιατί στη θέση της δημιουργείται η ΠΣΔΙ Πελοποννήσου, οπότε δεν ξέρουμε ακόμη αν είναι απλό τρυκ η κατάργησή της. Αυτά συμβαίνουν βέβαια όταν δεν υπάρχει πλήρης μελέτη και ειδικά οικονομική, που να συνοδεύει την μελέτη δομής δυνάμεων. Τέλος η μεραρχία Ιωαννίνων (VIIIη) γίνεται ταξιαρχία και αυτό είναι σωστό.

Μια άλλη πρόταση (Προσαρμογή των δυνάμεων στην πραγματική απειλή και τους κινδύνους)

Στρατιωτική απειλή υπάρχει μόνο από την Τουρκία. Οι λοιπές βαλκανικές χώρες ακόμη και αν έχουν κάποιες προθέσεις να μας δημιουργήσουν πρόβλημα στερούνται σοβαρών στρατιωτικών δυνατοτήτων. Οι ένοπλες δυνάμεις τους είναι σε πρωτόγονη κατάσταση, όπως φαίνεται από τις εκθέσεις του ΝΑΤΟ ενώ οι μικρές δυνατότητες που θα έχουν για το διάστημα της επόμενης δεκαπενταετίας δεν υπερβαίνουν τις ενέργειες μεμονωμένων ατόμων ή μικρών ομάδων και αποτελούν ασύμμετρες απειλές, που αντιμετωπίζονται από όλες τις χώρες με αστυνομικής μορφής μέτρα. Όταν έχεις δυνάμεις σε περιοχές που δεν χρειάζονται είναι σπατάλη. Επίσης όταν διατηρείς δυνάμεις με δομή που δεν εξυπηρετεί την αντιμετώπιση της απειλής είναι σπατάλη και κακή διαχείριση των πόρων και του προσωπικού. Οι ένοπλες δυνάμεις, επόμενα, θα πρέπει να προσαρμοσθούν και να τοποθετηθούν κύρια για την αντιμετώπιση της τουρκικής απειλής. Παράλληλα, να διατηρηθούν για την ενίσχυση της ασφάλειας των βορείων συνόρων δυνάμεις ανάλογες των κινδύνων που μπορεί να προέλθουν από την περιοχή, σε λογικό χρόνο, συνήθως η εκτίμηση γίνεται για μια δεκαπενταετία. Οι πρώτες δυνάμεις θα πρέπει να είναι ικανές να νικήσουν τον εξ ανατολών εχθρό, ο οποίος διαθέτει περισσότερο προσωπικό και μέσα. Οι δεύτερες θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να επιτηρούν τα βόρεια σύνορα, όχι να τα ασφαλίζουν, γιατί αυτό προϋποθέτει μεγάλο αριθμό στρατού, και να αποθαρρύνουν και εμποδίζουν, σε συνεργασία με τις καθ΄ ύλη αρμόδιες υπηρεσίες της αστυνομίας και συνοριοφυλακής, τους λαθρομετανάστες. Προς τούτο οι δυνάμεις των βορείων συνόρων δεν χρειάζεται να είναι μεγαλύτερες από μια μεραρχία με μία μηχανοκίνητη ταξιαρχία για την περιοχή των συνόρων με την Αλβανία και άλλη μία ταξιαρχία για τα σύνορα με την Π.Γ.Δ.Μ. και τη Βουλγαρία. Οι ταξιαρχίες αυτές θα υπάγονται σε μια μεραρχία (πιθανή έδρα η Κοζάνη) και η συνολική δύναμη δεν θα υπερβαίνει τα 5.000 άτομα, ενώ δεν θα διαθέτει μεραρχιακές μονάδες πυροβολικού ή οτιδήποτε κάνει τη μεραρχία αυτή ΄΄βαριά΄΄. Δεν χρειάζονται μονάδες υποστήριξης (τύπου ΤΑΞΥΠ) για αυτή τη μεραρχία. Μπορεί να κινείται και ενεργεί με μεγαλύτερο βαθμό αυτονομίας και να είναι περισσότερο αυτάρκης. Η μεραρχία αυτή δεν θα έχει αμυντική αποστολή αλλά θα ενισχύει την ασφάλεια και θα παρέχει επιτήρηση σε δεύτερη γραμμή μια και η κύρια αποστολή ασφάλειας των συνόρων ανήκει στους συνοριοφύλακες (εφόσον συγκεντρωθούν από τα γραφεία και τις πόλεις). Αυτά τα συνοπτικά σχόλια για την αμυντική διάταξη προς βορρά. Στο εξής θα ασχοληθούμε με τα προβλήματα και τους τρόπους αντιμετώπισης της σοβαρής εξ ανατολών απειλής.

Τι τελικά χρειαζόμαστε ;

Η δομή δυνάμεων θα πρέπει να εξυπηρετεί συγκεκριμένα σχέδια για να αντιμετωπισθούν οι πιθανότεροι τρόποι ενεργείας του τουρκικού γενικού επιτελείου. Δηλαδή, να μη αφεθεί στη διάρκεια της ειρήνης ο αντίπαλος να παραβιάζει τον εθνικό εναέριο και θαλάσσιο χώρο και το FIR, να μη είναι ικανός σε περίοδο κρίσης να απειλεί τα κυριαρχικά μας δικαιώματα και σε περίπτωση πολέμου να ηττηθεί από τις πρώτες ώρες, εφόσον προσπαθήσει να καταλάβει χερσαίο χώρο στη Θράκη, νησιά μικρά, μεσαία ή μεγάλα ή ακόμη και βραχονησίδες. Επειδή δε είναι λογικό να αναμένονται κατά προτεραιότητα αεροναυτικές επιχειρήσεις με παράλληλες αεροαποβατικές ενέργειες και μετέπειτα χερσαίες επιχειρήσεις είναι προφανές ότι πρέπει να δίνεται στη χώρα μας η προτεραιότητα στους εξοπλισμούς και στη προσοχή και φροντίδα κατά σειρά Αεροπορία-Ναυτικό-Στρατός Ξηράς. Για να γίνει αυτό και να υλοποιηθούν οι προτεραιότητες θα πρέπει υλοποιηθεί η διακλαδικότητα, την οποία θα εξετάσουμε αργότερα, να συμμαζευτεί και εκλογικευτεί η διάσπαρτη δομή του Στρατού μια και οι δομές της Αεροπορίας και του Ναυτικού χρειάζονται μόνο μικρές προσαρμογές. Για να έχουμε τη δυνατότητα να αντιδράσουμε γρήγορα η δομή μας θα πρέπει να είναι απλή, χωρίς ενδιάμεσα επίπεδα και περιττές διοικήσεις, που αυξάνουν μεν τις θέσεις των στρατηγών αλλά είναι αναποτελεσματικές.

Θα έπρεπε να κλείσουν τα περιττά στρατηγεία που δίνουν βάρος και μειώνουν την ευελιξία των μειζόνων σχηματισμών ενώ αυξάνουν τη γραφειοκρατία, απασχολούν μεγάλο αριθμό προσωπικού και χρησιμοποιούν μεγάλο αριθμό μέσων και πολλές εγκαταστάσεις. Τέτοια είναι η 1η Στρατιά στη Λάρισα, που επρόκειτο να κλείσει αλλά διατηρήθηκε προς χάριν των τοπικών συμφερόντων και μάλιστα από ΄΄πεθαμένη΄΄ μέσα σε μια νύχτα βρέθηκε να διοικεί όλο το Στρατό Ξηράς της ηπειρωτικής Ελλάδας, η 4η Μεραρχία στην Τρίπολη που επρόκειτο να καταργηθεί, το Α΄ Σώμα Στρατού στη Κοζάνη που επρόκειτο να καταργηθεί, το Γ΄Σ.Σ. στη Θεσσαλονίκη που ενεργοποιήθηκε το 2005 και προσπαθεί να ανεξαρτοποιηθεί από το νατοϊκό στρατηγείο NDC-GR, η 20η Τεθωρακισμένη Μεραρχία, που επρόκειτο να καταργηθεί και μεταφέρθηκε από τη Θεσσαλονίκη στη Καβάλα, η 15η Ταξιαρχία στη Κοζάνη που επρόκειτο να καταργηθεί, η 9η Ταξιαρχία στη Φλώρινα, η 10η Ταξιαρχία στις Σέρρες, η 5η Ταξιαρχία στην Κρήτη. Κατάργηση των περισσοτέρων κέντρων εκπαιδεύσεως (από τα 32 χρειάζονται μόνο 4 ή 5). Ορισμένοι από τους παραπάνω σχηματισμούς μπορεί να μην είναι επανδρωμένοι με υψηλό ποσοστό αλλά διαθέτουν αρκετές μονάδες, οι οποίες σε ορισμένες περιπτώσεις έχουν περισσότερο δυναμικό από μονάδες της περιοχής της Θράκης.

Οι μειώσεις πρέπει να αρχίσουν με γρήγορο ρυθμό από το εσωτερικό προς την ανατολική περιοχή (Έβρος και νησιά Αιγαίου). Το νοικοκύρεμα στα μετόπισθεν και η κατάργηση άχρηστων επιπέδων Διοικητικής Μέριμνας θα διευκολύνει την ενίσχυση της πρώτης γραμμής.

Μερικοί ισχυρίζονται ότι οι παραπάνω μεραρχίες και ταξιαρχίες έχουν ιστορική αξία και επόμενα δεν είναι σωστό να καταργηθούν. Με την ίδια λογική δεν θα έπρεπε να παροπλίζονται τα παλιά πλοία που έχουν ιστορικά ονόματα ή θα έπρεπε να έχουμε το στρατό μας στις ιστορικές τοποθεσίες που πολέμησαν. Η ιστορία διαφυλάσσεται με άλλα μέτρα.

Θα πρέπει να κλείσουν η μεραρχία υποστήριξης (ΜΕΡΥΠ) και οι ταξιαρχίες υποστήριξης (ΤΑΞΥΠ) που δεν εξυπηρετούν τις σύγχρονες στρατιωτικές αντιλήψεις. Πιο συγκεκριμένα, οι υπάρχουσες ταξιαρχίες υποστήριξης στη Κοζάνη, την Βέροια και στο Βόλο αλλά και η Μεραρχία Υποστήριξης (ΜΕΡΥΠ) στη Λαμία, δεν εξυπηρετούν σημερινές ανάγκες, ενώ δημιουργούν μεγάλες καθυστερήσεις, άσκοπη διασπορά υλικών και μεγαλώνουν το πιθάρι των Δαναΐδων της κρατικής χρηματοδότησης. Με την ανάληψη από την ΑΣΔΥΣ της συνολικής ευθύνης για την λογιστική υποστήριξη (Διοικητική Μέριμνα), απαιτείται να μειωθούν τα ενδιάμεσα επίπεδα διοικήσεως που απλά προσθέτουν γραφειοκρατία και προκαλούν άσκοπες καθυστερήσεις. Στα λογιστικά θέματα δεν έχουμε μελετήσει την πρακτική που χρησιμοποιείται στη διεθνή εμπορική δραστηριότητα. Η λογική και οι πρακτικές που εφαρμόζονται από τις εταιρείες λογιστικής υποστήριξης θα έπρεπε να είναι το πρότυπο και όχι οι κατά τόπους μεγάλες μονάδες υποστήριξης, που απηχούν αντιλήψεις παλαιών εποχών.

Το τετραδικό (τετραγωνικό) σύστημα

Η οργάνωση των περισσότερων ταξιαρχιών γίνεται τετραγωνική από τριγωνική μέχρι τώρα, δηλαδή κάθε ταξιαρχία τεθωρακισμένη ή μηχανοκίνητου πεζικού αποκτά δυο τάγματα πεζικού και δυο επιλαρχίες (το αντίστοιχο του τάγματος) αρμάτων. Με απλά λόγια, η τεθωρακισμένη ταξιαρχία αντί 82 αρμάτων και 41 ΤΟΜΠ/ΤΟΜΑ αποκτά δομή με 82 άρματα και 82 ΤΟΜΑ. Παρόμοια, η μηχανοκίνητη ταξιαρχία πεζικού με 82 ΤΟΜΠ/ΤΟΜΑ και 42 άρματα αποκτά ίδια δομή με την τεθωρακισμένη με 82+82 άρματα και ΤΟΜΑ, αντίστοιχα. Έχουμε δηλαδή, εξομοίωση των ταξιαρχιών μηχανοκινήτου πεζικού και τεθωρακισμένων. Το μόνο που μπορεί να διαφέρει είναι ο τύπος των αρμάτων. Παράλληλα, διατηρείται το τριγωνικό σύστημα στο εσωτερικό των μονάδων με τρεις λόχους/ίλες. Η δομή που προτείνει το ΝΑΤΟ και υπάρχει στις περισσότερες δυτικές χώρες είναι τετραδική στο εσωτερικό των μονάδων ώστε να υπάρχει μεγάλη ισχύς πυρός και συγχρόνως να μειώνονται τα μέσα και το προσωπικό υποστήριξης (τεχνικής και διοικητικής). Για παράδειγμα, ένα μηχανοκίνητο τάγμα με τρεις μάχιμους λόχους έχει ένα λόχο διοίκησης και μια διμοιρία συντήρησης ενώ αντίστοιχο τάγμα με τέσσερις μάχιμους λόχους έχει την ίδια υποστήριξη. Αυτό σημαίνει ότι συμφέρει να υπάρχουν λιγότερες μονάδες με μεγαλύτερη ισχύ και μικρότερη ανάγκη υποστήριξης. Καμία λογική ύπαρξης πολλών μονάδων για να κάνουν χρόνο διοίκησης οι αξιωματικοί δεν αντέχει στη κοινή λογική. Ακόμη και η λογική ύπαρξης πολλών τακτικών συγκροτημάτων για την εκτέλεση των αποστολών θεωρείται αντίληψη πεπαλαιωμένη μια και η σύγχρονη τακτική απαιτεί μαζικότερη επέμβαση και μεγάλη χρήση των διατιθέμενων μέσων και οπλικών συστημάτων. Το θέμα είναι ότι οι περισσότερες ταξιαρχίες του Έβρου έχουν ήδη τετραδική δομή και απομένουν οι τεθωρακισμένες ταξιαρχίες να μετασχηματισθούν. Πιστεύουμε ότι θα συνέφερε μια ενίσχυση της βάσης, με τετραδική δομή στο εσωτερικό των ταγμάτων πεζικού, επιλαρχιών αρμάτων και μοιρών πυροβολικού. Η λύση αυτή θα μεγάλωνε την ισχύ των μάχιμων τμημάτων και θα μείωνε το μέγεθος των επιτελείων. Με απλά λόγια ΄΄λιγότεροι επιτελείς και γραφιάδες και περισσότεροι μαχητές΄΄. Η λύση που προκρίθηκε αυξάνει τον αριθμό των μονάδων σε ορισμένες μόνο ταξιαρχίες ενώ διατηρεί το τριαδικό σύστημα στο εσωτερικό των μονάδων. Δηλαδή διατηρεί μεγάλο μέρος «γραφιάδων» και λογιστικής υποστήριξης και αυξάνει σε μικρότερο ποσοστό τα μάχιμα τμήματα.

Η συντήρηση

Για να μειώσουμε το κόστος συντήρησης και εφοδιασμού του στρατού θα μπορούσε να μειωθούν τα επίπεδα λογιστικής υποστήριξης από το επίπεδο μονάδας μέχρι το ανώτατο επίπεδο. Παλαιότερα υπήρχε η ανάγκη να λειτουργεί μονάδα επιπέδου Τάγματος Τεχνικού σε κάθε Μεραρχία για να επισκευάζει τις βλάβες που δεν μπορούσαν να επισκευάσουν οι τεχνικοί της μονάδας, κύρια επειδή δεν είχαν την κατάλληλη τεχνογνωσία και τις δυνατότητες. Αυτό το κλιμάκιο ήταν υπεύθυνο για κάθε υλικό από άρμα μάχης, μέχρι οποιοδήποτε όχημα, πυροβόλο ή μικροαντικείμενα όπως διόπτρες και τηλέφωνα. Ήταν η λογική του συνεργείου της γειτονιάς που επισκεύαζε κάθε τύπο αυτοκινήτου. Σήμερα υπάρχει λόχος τεχνικού σε κάθε ταξιαρχία. Με τα σημερινά δεδομένα, όπου υπάρχει πλήρης εξειδίκευση αλλά και απλότητα στη συντήρηση, με τη λογική της αντικατάστασης των χαλασμένων εξαρτημάτων, η ενοποίηση των κλιμακίων συντήρησης στη βάση μονάδα-κεντρικό συνεργείο-εργοστάσιο, θα μειώσει τα επίπεδα και το κόστος, θα καταργήσει την κομπογιαννίτικη επισκευαστική αντίληψη, ενώ θα αυξήσει τις δυνατότητες των μεγάλων εργοστασίων του τεχνικού και θα προσαρμόσει το σύστημα στη λογική λειτουργίας που δουλεύουν οι μεγάλες επιχειρήσεις στην κοινωνία.

Με απλά λόγια προτείνεται η πλήρης κατάργηση των Λόχων Τεχνικού, γιατί δεν μπορούν να υποστηρίξουν πλέον το υλικό υψηλής τεχνολογίας, αποτελούν βάρος για τις μηχανοκίνητες και τεθωρακισμένες ταξιαρχίες, που χρειάζεται να είναι ευέλικτες και επιπλέον διασπείρουν το απαιτούμενο προσωπικό και υλικό του Τεχνικού Σώματος. Έτσι κι αλλιώς αυτή η διαδικασία εφαρμόζεται στην πράξη και οι λόχοι τεχνικού έχουν καταντήσει να επισκευάζουν λίγες βλάβες, τις οποίες θα μπορούσαν να επισκευάζουν οι μονάδες αν ήταν εξουσιοδοτημένες. Η εποχή του μάστορα με το κατσαβίδι που επισκεύαζε τα πάντα έληξε. Τώρα είναι η εποχή των οργανωμένων συνεργείων και της ταχείας αλλαγής των απαιτούμενων ανταλλακτικών. Όπως γίνεται και για τα ΙΧ οχήματά μας. Το όφελος θα είναι τεράστιο σε προσωπικό αλλά και σε πανάκριβες συλλογές εργαλείων.

Για να γίνει αυτό πραγματικότητα θα πρέπει να σταματήσουν οι δήθεν ανακατασκευές οχημάτων που έχουν διάρκεια ζωής περί τα 5 χρόνια, όταν μάλιστα γίνονται σε συνεργεία πρωτόγονα όπως στα Γιάννενα κ.α. Κάνει κανείς από εμάς ανακατασκευή (περιλαμβάνει διάλυση και επανασυναρμολόγηση) του Ι.Χ. οχήματός του κάθε 5 ή 10 χρόνια ; Αυτά γίνονταν για πρωτόγονα υλικά αλλά και για απασχόληση του προσωπικού των συνεργείων.

Ο ανεφοδιασμός

Τα ίδια αφορούν τις υπομονάδες και μονάδες εφοδιασμού-μεταφορών (ΛΕΜ), που διαθέτουν μεταφορικά μέσα, φούρνους και οχήματα μεταφοράς καυσίμων. Κάποια από αυτά τα μέσα μεταφοράς δεν χρειάζονται στην ειρήνη και θα χρειασθούν μόνο σε περίοδο κρίσης ή πολέμου για να μεταφέρουν αποθέματα πυρομαχικών ή καυσίμων. Το ερώτημα που τίθεται είναι αν έχουμε την ευχέρεια να διατηρούμε όλο αυτό τον στόλο μεταφορικών οχημάτων από τώρα ή για ένα μέρος τους μπορούμε να κάνουμε ότι και ορισμένοι άλλοι στρατοί και να στηριχτούμε στα επιτασσόμενα πολιτικού τύπου μεταφορικά οχήματα. Ακόμη και για τους φούρνους θα έπρεπε να έχουν δημιουργηθεί προβληματισμοί γιατί πλέον η καθημερινή διατροφή στηρίζεται λίγο στο ψωμί και στο κάτω-κάτω οι περισσότεροι στρατοί στηρίζονται στην ξηρά, αφυδατωμένη και κονσερβοποιημένη τροφή, για το μικρό διάστημα των έντονων πολεμικών επιχειρήσεων. Από την άλλη μεριά υπάρχει έντονη ανάγκη για βυτιοφόρα οχήματα μεταφοράς ποσίμου ύδατος με τα κατάλληλα φίλτρα. Γι αυτό προτείνεται η κατάργηση της δυνατότητας παρασκευής άρτου από κάθε ταξιαρχία. Το ψωμί μπορεί να φτιάχνεται σε περιφερειακή βάση από τις στατικές μονάδες. Οι εφεδρείες ειδικά θα πρέπει να είναι ευέλικτες. Μπορεί να καταργηθεί και ολόκληρος ο λόχος εφοδιασμού – μεταφορών (ΛΕΜ), αφού οι μηχανοκίνητες, τεθωρακισμένες και μονάδες αυτοκινούμενου πυροβολικού έχουν τα δικά τους μέσα ανεφοδιασμού σε καύσιμα και πυρομαχικά.

Το συνολικό όφελος από την προτεινόμενη αναδιοργάνωση των μονάδων υποστήριξης, για μια μηχανοκίνητη ή τεθωρακισμένη ταξιαρχία, θα είναι πάνω από 70 οχήματα, τα περισσότερα των οποίων είναι βαριά οχήματα περισυλλογής, πετρελαιοφόρα και οχήματα γενικής χρήσης, φυσικά με το ανάλογο προσωπικό που τα υπηρετεί.

Το συνολικό όφελος από την προτεινόμενη αναδιοργάνωση των μονάδων υποστήριξης, για το επίπεδο ενός τυπικού Σώματος Στρατού, θα είναι πάνω από 500 οχήματα διαφόρων τύπων.

Συμπεράσματα

Κατά την εκτίμηση του γράφοντος, με τη νέα δομή που εγκρίθηκε, θα έχουμε «βαριά» στρατηγεία μπροστά και λίγες αμιγείς και δυνατές δυνάμεις πίσω για να χρησιμοποιηθούν σαν ισχυρή «γροθιά». Η διάλυση της XXIV ΤΘΤ και η εμπλοκή της XXV ΤΘΤ και 33ης Μ/Κ ΤΑΞ ΠΖ, σε διεθνείς αποστολές, είναι ενδεικτικές της όλης τάσης. Το κύριο αμυντικό πρόβλημα της χώρα μας είναι η αφαίρεση της πρωτοβουλίας από την τουρκική απειλή. Με απλά λόγια, πώς θα εντοπίσουμε τις ενέργειές τους, πως θα τους καθυστερήσουμε και πως θα καταστρέψουμε τις δυνάμεις που απειλούν την εδαφική ακεραιότητα της χώρας μας. Λόγω της εδαφικής διαμόρφωσης στα ανατολικά μας σύνορα, η τουρκική απειλή μπορεί να συσσωρεύσει, σε μικρό χρόνο πολλές δυνάμεις και να μας απειλήσει.

Η ΄΄νέα δομή΄΄ δεν εξυπηρετεί την παραπάνω επιδίωξη γιατί διατηρεί την υπάρχουσα διασπορά μονάδων σε όλη τη χώρα, με άλλο όνομα (περιφερειακές στρατιωτικές διοικήσεις κλπ). Μειώνει την ισχύ των στρατηγικών εφεδρειών και δημιουργεί σύγχυση με δυο Σώματα Στρατού στη Θράκη. Παράλληλα, ανεβάζει το κόστος υπερβολικά με την κατασκευή κτιρίων για υπηρεσίες και στρατόπεδα στα μετόπισθεν αντί να δημιουργεί πολυδύναμα στρατόπεδα στη Θράκη. Προσπαθεί να εξυπηρετήσει τα τοπικά συμφέροντα σε όλη τη χώρα και βελτιώνει ελάχιστα ορισμένα πράγματα. Δεν βελτιώνει την αποτελεσματικότητα και δεν μειώνει το κόστος. Η όποια κριτική μας αποβλέπει στην βελτίωση της κατάστασης και μόνο και με αυτή την αντίληψη και προτεραιότητες εκφράζεται.

Η σύγκριση παρακάτω γίνεται μεταξύ του υπάρχοντος μηχανοκίνητου τάγματος και του προτεινόμενου τάγματος τετραδικής μορφής.

Ισχύουσα

Οργάνωση Μονάδας

Μηχανοκίνητου Τάγματος Πεζικού (Μ/Κ ΤΠ)

Προτεινόμενη

Οργάνωση Μονάδας

Μηχανοκίνητου Τάγματος Πεζικού (Μ/Κ ΤΠ)

Κύρια
οχήματα

3x13=39 ΤΟΜΠ ή ΤΟΜΑ

+ 7 ΤΟΜΠ (επιτελείου)

4Χ13=52 ΤΟΜΑ

+ 7
ΤΟΜΠ
(επιτελείου)

Κύρια
οπλικά συστήματα

4+6=10 όλμους

4 Αντιαρματικά TOW/KORNET

6 πολυβόλα βομβίδων 40 χιλ.

4+6=10 όλμους

4 Αντιαρματικά

TOW/KORNET

6 πολυβόλα βομβίδων 40 χιλ.

Οχήματα υποστήριξης (διάφορα ΔΜ-αριθμοί κατά προσέγγιση)

50

50

Τυπική Οργάνωση

Μονάδας

Μηχανοκίνητου Τάγματος Πεζικού (Μ/Κ ΤΠ), σύμφωνα με προδιαγραφές Μ. Βρετανίας

Κύρια
οπλικά συστήματα

Οχήματα υποστήριξης (διάφορα ΔΜ-αριθμοί κατά προσέγγιση)

Προσωπικό

4×13=52

ΤΟΜΑ

6+6=12
όλμους

22Αντιαρματικά

TOW

95

835
αξιωματικοί και οπλίτες

Σημείωση: Ιδιαίτερης προσοχής είναι ο μεγάλος αριθμός αντιαρματικών TOW στο βρετανικό πρότυπο.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s